Б.ГАРЬД

Ардчиллын төлөөх намууд тусдаа байхдаа 1992-1996 оны хооронд, АН-ыг байгуулснаас хойш 2012-2016 оны хооронд, түүхэндээ хоёр удаа УИХ-ын сонгуульд ялж, засгийн эрхийг барьж байв. Ер нь, “…АН яагаад ялдаггүй вэ” гэдгийг улстөрчид, судлаачид янз бүрээр тайлбарладаг. Дийлэнх нь “…АН-ын нэг онцлог бол фракцуудынх нь үл ойлголцол намаа задарч бутартал халуурдаг. Энэ нь, АН байгуулагдахдаа олон намаас бүрдсэнтэй холбоотой” гэдэг. АН яахын аргагүй олон фракцаас бүрддэг. УИХ-ын 2016 оны сонгуулийн ялагдлаас хойшх үл ойлголцол нь хэдэн жилийн турш үргэлжилж, туйлдаа хүрсэн. Улмаар, 2021-2023 оны хооронд албан ёсоор намын даргагүй, тамгагүй, албан бусаар намын хоёр дарга, хоёр тамгатай болж байв. Үүгээрээ, энэ нам ялалтын амттай, ялагдлын гашууныг мэдэхийн дээдээр мэднэ. Тэр утгаараа, АН-ын хувьд Ерөнхийлөгчийн 2027 оны сонгууль, УИХ-ын 2028 оны сонгууль маш чухал юм. Гэхдээ, эдгээр сонгуульд ялах цикль нь ч таарч, тийм улс төрийн боломж ч тохиогоод байна. Тиймээс, АН-ын дарга О.Цогтгэрэл маш том хариуцлага үүрсэн. Гэвч, дотоод эв зүйгээ олж, улс төр хийх дээр өнөөдөр ч баахан тааруу хэвээр л байгаа бололтой. Сүүлд, АН-ын дэргэдэх Бодлогын судалгааны хүрээлэнгийн удирдлага, бүтцийг томилгооны араас нэлээд хэл ам болж байгаа харагдав.

Уг нь, 2023 онд Лу.Гантөмөр албан ёсоор АН-ын дарга болж, тархай бутархай явсан тус намынхан нийлж авсан. Намын даргын албан тушаалыг О.Цогтгэрэл 2025 оны намар авч, сая 2026 он гараад Улсын дээд шүүхэд бүртгүүлсэн. Мөн, түүнтэй хамт намынх нь Үндсэн дүрмийн шинэчилсэн найруулгыг бүртгэж авсан. Түүгээр АН бүхэлдээ ротац хийх болж байгаа юм. Үндсэндээ, намын даргаас бусад албан тушаал, намын нэгжүүд бүрэлдэхүүнээрээ өөрчлөгдөнө. Түүнчлэн, шинэ Үндсэн дүрмээрээ “…АН-ын гишүүн хэн байх ёстой вэ” гэдэг хатуу болзол шалгуурууд тавьсан байна. Ер нь олон том гэж болохоор өөрчлөлтүүд оржээ. АН-ын дарга О.Цогтгэрэл Улсын дээд шүүх бүртгэл хийсний дараа хэвлэлийн бага хурал хийж “…АН дотоод зохион байгуулалтаа өөрчлөхөөр бэлтгэлээ хангасан” хэмээн мэдэгдсэн. Хуваарийн дагуу энэ хаваржин зунжин өөрчлөлт хийх юм байна. Харин үүнд нь АН-ын гишүүд бэлэн үү. Ингэж асуухаар үйл явдал АН-ын дотоодод үүсжээ. “…Хэдийгээр АН-ын Үндсэн дүрэм сайтар боловсруулагдаж баталгаажиж байгаа ч зарим гол шийдвэрүүд түүний нөлөөгүйгээр гарах магадлалтай” хэмээн тус намынхан ярьж байна. Тодруулбал, хариугүй тулаад ирсэн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд хэн нэр дэвших вэ. Намын гол бодлого, зангилаа дээр суух генсекийн албан тушаал хэнд очих вэ. За тэгээд, Улс төрийн зөвлөл, ҮБХ, аймаг, нийслэлийн намын хороо, эмэгтэйчүүд, залуучуудын байгууллага гээд бүтцийн бүхий л байгууллагынхаа томилгоо руу анзаараад эхэлжээ. Дахиад л өнөөх фракц бүлгээрээ энд тэнд хурал уулзалт хийгээд эхэлсэн байна. АН-ынхны тухайд хамгийн эхэнд “…Генсек хэн байх вэ” гэдэг дээр ихэд анхаарч байгаа аж. Яагаад гэвэл, АН-ын үе үеийн улстөрчид генсект өрсөлдөхөөр зэхэж, нэр бүхий “ах нар” нь улс төрийн тохироогоор томилогдчих гээд байгаа тухай яриа хөөрөө гарчээ. Гэхдээ, АН-ын фракцуудын олонх нь “…Нэгэнт шинэ Үндсэн дүрэм хэрэгжиж эхэлж байна. Түүндээ, мөн цаг үетэйгээ нийцсэн сонголт байх ёстой. Тиймээс, энэ удаад генсекийн албан тушаалд залуусаасаа гаргаж ирэх нь ононо. Тэд намын даргад хань болж, ачаа үүрэх ёстой” гэж үзжээ. Энэ хүрээнд АН-ын томоохон фракцуудын хурал уулзалтаар АН-ын ҮБХ-ны гишүүн, Улаанбаатар хотын нийтийн тээврийн үйлчилгээнд удирдлага, мэдээллийн болон цахим төлбөр тооцооны систем нэвтрүүлсэн “Улаанбаатар смарт карт” ХХК-ийг үүсгэн байгуулагч Б.Мөнхболор, АН-ын Улс төрийн зөвлөлийн гишүүн, ҮБХ-ны гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгийн зөвлөх М.Чимэддорж хоёрын нэр нэлээд яригдсан байна. Тэд ч “…Өрсөлдөнө” гэж мэдэгдсэн бололтой.

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ НЭГДҮГЭЭР САРЫН 26. ДАВАА ГАРАГ. № 16 (7758)

Т.БАТСАЙХАН

МАН-ын дарга Н.Учрал ирэх парламентын сонгуулиар намын жагсаалтад онцгой анхаарч ажиллахаа мэдэгдлээ.  Тэрээр “Намын анхан болон дунд шатны байгууллагуудад ажиллаж байгаагүй атлаа шууд жагсаалтад ордог байдлыг арилгана. Цаашид жагсаалтад намын анхан, дунд гээд бүх шатанд гурваас дээш жил ажиллаж, бэлтгэгдсэн байх шаардлагыг тавьж ажиллана” гэлээ.  Өмнө нь намын даргаар сонгогдох үеэрээ ч "Тооноор орж ирээд нэр дэвшдэг, нам болоод улс төрийн туршлага муутай хүмүүст улс төрийн дэмжлэг үзүүлснээс болж намын нэр хүнд унаж байна" гэсэн өгүүлбэр унагаасан.

Тэгэхээр  ирэх сонгуулиар МАН-ын жагсаалтад “гаднын хүн” багтахааргүй болж байна. Өмнө нь эрх баригч намын жагсаалт том, мөнгөтэй улстөрчид, бизнесийн бүлэглэлийнх нь болдог “дүрэм"-тэй байв.  Харин МАН-ын дарга асан Л.Оюун-Эрдэнэ жагсаалтынхаа эхний хэсэгт экспертүүд, хоёр дахь хэсгийг түншлэлд, гурав дахь хэсгийг шинэ үеийн залууст өгч байгаагаа зарлаж,  48 хүний нэрийг танилцуулж байв.  Энэ жагсаалтаас 18 хүн гишүүн болсон.   УИХ-ын гишүүн  Г.Лувсанжамц, М.Энхцэцэг, Ч.Анар, О.Саранчулуун, Д.Рэгдэл, Д.Ганмаа, С.Эрдэнэбат, М.Мандхай, Д.Энхтүвшин, Б.Уянга, Ж.Галбадрах, А.Ариунзаяа, Б.Баярбаатар, Б.Хэрлэн, Д.Бум-Очир, О.Номинчимэг, С.Зулпхар, Х.Баасанжаргал гэсэн гишүүдтэй болсон.

Тэгвэл МАН-ын 13 дугаар их хурлын үеэр УИХ-ын гишүүн асан М.Билэгт “Жагсаалтын гишүүд тэнгэрийн амьтад шиг л байна. Намын гишүүд нүүр хийх газаргүй болж байна. Тааралдсан хүн танай нам чинь ийм. Тийм гэж байна. Дарга нар минь, амлалтдаа хүрэхгүй бол ширүүн юм болох ээ” хэмээж байсан. Тэгэхээр жагсаалтынхан  намын гишүүдэд болоод шинэ намын даргад таалагдаагүй бололтой, ийнхүү шинэчилсэн дүрмээ танилцуулж явна.

Монгол Улс 1992 оноос эхлэн УИХ-ын ээлжит сонгуулийг нийт есөн удаа зохион байгуулсан. 2012 оныхоос бусад сонгуулийг харьцангуй олонхын болон багц саналын тогтолцоогоор явуулсан байдаг.  2024 оны сонгуулийн хувьд  жагсаалтын нэрс ихээхэн анхаарал татаж байв. Тухайлбал, нам, эвслүүд салбар, салбарын мэргэжилтэн, залуучууд, эмэгтэйчүүдийг багтааснаар онцлог байв. МАН-ын тухайд өндөр боловсролтой, хөгжлийн бэрхшээлтэй буюу нийгмийн зорилтот бүлэгт ач холбогдол өгч байсан бол АН танил болсон улстөрчдөөсөө гадна залуу үеийн төлөөллийг багтаасан байдаг. ХҮН намын жагсаалтад олон жилийн туршлагатай мэргэжилтнүүд нэрлэгдээд байсан юм.

Ямартай ч 2026 он эхлэхтэй зэрэгцэн улс төрийн намууд ирэх сонгуулийн тоглоомын дүрмээ анхнаасаа дэлгээд эхэллээ.   Намын дүрэм, журам, удирдах баг, бодлогын түвшин өөрчлөгдсөн тун сонирхолтой сунгаа болох бололтой.

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ НЭГДҮГЭЭР САРЫН 27. МЯГМАР ГАРАГ. № 17 (7759)

Засгийн газрын тухай хуулийн 18.4-т “... сайдын эрхлэх асуудлын хүрээнд харьяа яам, агентлагийн үйл ажиллагааг сайдын өмнө хариуцах үүрэг бүхий дэд сайд байна” гэж заасан байдаг.  Энэ хуулийн дагуу Г.Занданшатарын Засгийн газар 16 дэд сайдыг томилсон.  Гэвч дэд сайд нар томилогдсон цагаасаа “ад” үзэгдэж, Засгийн газрын “хувь заяа”-г шийдэх хэмжээнд хүртэл яригдаж байв.  Одоо ч “ад” үзэгдсэн хэвээр байгаа бөгөөд дэд сайд нарын томилгоотой холбоотойгоор Ерөнхий сайд Г.Занданшатарыг огцруулах АН-ын дарга О.Цогтгэрэлийн бичигт 32 гишүүн гарын үсэг зурсан байна.  Улмаар огцруулах асуудлыг хаврын чуулганы эхэнд өргөн барина гэж О.Цогтгэрэл дарга өчигдөр мэдэгдэв.  Хамгийн гол нь Төрийн өмчийн компаниудын хяналтын болон бүтээмжийн менежерүүдийг цомхотгож, дэд сайд нарыг томилсон нь асуудал дагуулсан. Учир нь хяналтын болон бүтээмжийн менежерүүдийн олонх нь АН-аас томилогдоод байв. Ад үзэгдсэн ч албандаа үлдсэн дэд сайд нарыг “Хэн нь хэн бэ” буландаа онцолж байна.

 

Зам тээврийн дэд сайд Г.Ганболд

Тэрээр Өвөрхангай аймгийн Засаг даргаар ажиллаж байгаад УИХ-ын гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байв.  Улмаар 2024 оны УИХ-ын сонгуульд Архангай, Өвөрхангай, Баянхонгорын тойрогт нэр дэвшээд унасан. Энэ оны нэгдүгээр сараас Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн Хот, хөдөөгийн бодлого хариуцсан зөвлөхөөр ажиллаж байгаад ийнхүү дэд сайдаар томилогдон ажиллаж байна.

 

ХЗДХ-ийн дэд сайд Д.Мөнх-Эрдэнэ

Тэрээр Г.Занданшатарын Засгийн газрын ХЭГ-ын Тэргүүн дэд даргаар ажиллаж байгаад ХЗДХ-ийн дэд сайдаар томилогдсон байдаг.  Өмнө нь Хотын дарга асан Д.Сумъяабазар,  ХЗДХ-ийн сайд Б.Энхбаярын зөвлөхөөр ажиллаж байсан. Удам дамжсан хуульч, эрх зүйч.  Аав Д.Дэмбэрэлцэрэн нь Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч, Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн анхны дарга, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн байсан юм.  Улсад 21 жил ажиллаж буй бөгөөд төрийн албаны Тэргүүн түшмэлийн гутгаар зэрэгтэй.

 

Сангийн дэд сайд Б.Хулан

Тэрээр Завхан аймгийн Улиастай хотод төрсөн. Улмаар Дархан хотод сууршиж, 2001-2006 онд Дархан-Уул аймгийн Од цогцолбор сургууль, 2006-2011 онд Монгол Улсын Их сургууль, 2013-2015 онд Люксембургийн Их сургуулийг төгсжээ. Эдийн засгийн математик загварчлал мэргэжилтэй. Банк, санхүүгийн магистр зэрэгтэй, Олон улсын итгэмжлэгдсэн санхүүгийн шинжээч цолтой байна. МАН-ын дарга Н.Учралыг ЗГХЭГ-ын дарга, Тэргүүн шадар сайд байх үед Б.Хулан зөвлөхөөр нь ажиллаж байсан гэдэг. Б.Хулан ХОМ-тээ  жилдээ 2.3 тэрбумын орлоготой, 1.4 тэрбум төгрөгийн хоёр орон сууц, 318 сая төгрөгийн Land cruiser 300 автомашинтай, 344 сая төгрөгийн авлагатай гэж мэдүүлжээ.

 

ХХААХҮ-ийн дэд сайд Б.Нямжав

Төв аймгийн Баян сумын уугуул бөгөөд УИХ-ын дарга асан М.Энхболдын хүн гэгддэг. 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд М.Энхболдыг  нэр дэвшихэд түүний сонгуулийн штабт гол үүрэг гүйцэтгэж ажилласан.  Монголын морин спорт уяачдын холбооны дэд тэргүүнээр ажиллаж байсан Манлай уяач цолтой.  Сая дэд сайдын томилгоо яригдах үед Б.Нямжавын бизнесүүд нэлээд анхаарал татсан гэхэд болно.  Тэрээр  “Peace tower” барилгын “Set club”, “Choco Metropolis club” баар, “Castle club” гэсэн гурван цэнгээний газрыг ажиллуулдаг гэжээ.

 

Эдийн засаг, хөгжлийн дэд сайд С.Даваасүрэн

С.Даваасүрэн 2013-2016 онд МАН-ын дарга М.Энхболдын Эдийн засгийн бодлогын зөвлөх байсан. 2016 оны УИХ-ын сонгуульд МАН ялж, М.Энхболд УИХ-ын дарга болоод С.Даваасүрэнг  Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар томилж байв. Гэвч 2019 онд ФАТФ-ын саарал жагсаалтад орсонтой холбоотойгоор тухайн үеийн Монголбанк, Санхүүгийн зохицуулах хорооны удирдлагуудад хариуцлага тооцож, чөлөөлж байв. 2020 оны УИХ-ын сонгуульд Сүхбаатар дүүрэгт бие дааж нэр дэвшээд унасан. 2021 оноос Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн дэргэд буюу ҮАБЗ-д Ахлах шинжээчээр ажилласан байдаг.

 

Эрүүл мэндийн дэд сайд Г.Номин

Г.Номин хүний их эмч мэргэжилтэй.  Анагаах ухааны болон бизнесийн удирдлагын магистр.  Эрүүл мэндийн салбарт гадаад, дотоодын 100 гаруй судалгааны бүтээлтэй залуу эрдэмтэн, судлаач юм. Ажлын туршлагыг авч үзвэл Анагаахын сургуульд 2015 онд туслах судлаачаас эхлээд үндсэн судлаач, багш, мэргэжилтнээр ажиллаж сүүлд Эрүүл мэндийн яаманд ажиллажээ.  Аав Д.Ганбаатар нь ОХУ-ын “Роснефть” компанийн Монгол дахь охин компани болох “Роснефть монголия” ХХК-ийн захирлаар ажилладаг нь дэд сайд нарын томилгооны үеэр нэлээд яригдсан билээ.

 

Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн дэд сайд Б.Энхтүвшин

Б.Энхтүвшин нь Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын нутгийн хүн.  Тэрээр Баянхонгор аймгийн ИТХ-д төлөөлөгчөөр МАН-аас сонгогдон ажиллаж байсан. Аймагтаа “Буянт богд трейд” таван давхар худалдааны төв ажиллуулдаг. 1992-2002 онд Нийслэлийн Хан-Уул дүүргийн татварын хэлтэст татварын улсын байцаагч, 2002-2004 онд Үндэсний татварын ерөнхий газарт татварын улсын байцаагч, 2004-2008 онд Үндэсний татварын ерөнхий газарт татварын улсын ахлах байцаагч, 2008-2013 онд Нийслэлийн татварын газарт хэлтсийн дарга, 2017-2025 онд “Буянт богд трейд” ХХК-ийн захирлаар ажиллаж байгаад ийнхүү дэд сайдаар томилогдоод байна.

 

Эрчим хүчний дэд сайд С.Далхаасүрэн

Тэрээр Өвөрхангай аймгийн уугуул.  УИХ-ын гишүүн асан С.Чинзориг, Д.Тогтохсүрэн нартай ойр ажилладаг. С.Чинзоригийг Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд байх үед зөвлөхөөр нь ажиллаж байсан. 2020 онд Д.Тогтохсүрэн УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга болж, бүлгийнхээ Ажлын албаны даргаар С.Далхаасүрэнг тавьж байв. Өнгөрөгч 2024 оны УИХ-ын сонгуульд МАН-ын жагсаалтын 27-д бичигдэж нэр дэвшээд байв.

 

Соёл, спорт, аялал жуулчлалын дэд сайд Г.Дашням

“Магнай трейд”-ын эзэн Р.Ганзоригийн хүү. Хэнтий аймгийн Дадал сумын уугуул, тэрээр МАН-ын дарга Н.Учралыг найзаа, багшаа хэмээн хүндэтгэдэг. Н.Учралыг МАН-ын дэргэдэх НАМЗХ-ны ерөнхийлөгч байхад Удирдах зөвлөлийн гишүүнээр нь ажиллаж байсан. Мөн өнгөрөгч 2024 оны УИХ-ын сонгуульд Н.Учрал Г.Дашнямыг дагуулан Сүхбаатар, Чингэлтэйн тойрогт хамтдаа нэр дэвшсэн. Гэвч “Магнай трейд”-ийн өв залгамжлагч, “Жи-мобайл”-ын ТУЗ-ийн дарга, “Жет скүүтер”-ийн эзэн Г.Дашням унасан юм.  Харин тэр энэ удаа дэд сайдын албан тушаалтайгаар эргэн ирээд байна.

 

Гадаад харилцааны дэд сайд Г.Амартүвшин

Тэрээр Гадаад харилцааны сайд асан Ц.Гомбосүрэнгийн хүү. 2021 оноос Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн зөвлөх, “Монцамэ” агентлагийн захирлаар ажиллаж байгаад 2022 оны арваннэгдүгээр сард Гадаад харилцааны дэд сайдаар томилогдож, 2024 оны долдугаар сард чөлөөлөгдсөн байдаг.  Улмаар энэ удаа дахин  Гадаад харилцааны дэд сайдаар томилогдоод байгаа нь энэ юм.

 

Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын дэд сайд С.Энхболд

Тэрээр 2024 оноос Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд Б.Батбаатарын зөвлөхөөр ажиллаж байсан.  Улмаар Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын дэд сайдаар томилогдоод байна. Мөн дэд сайд  С.Энхболд “Материал импэкс” ХХК-ийг 12 жил удирдсан бөгөөд барилгын салбарт бизнес эрхэлж байсан. Түүний томилгоог ашиг сонирхлын зөрчилтэй хэмээн шүүмжилж байв.

 

Байгаль, орчин, уур амьсгал, өөрчлөлтийн дэд сайд Б.Мөнхтамир

Б.Мөнхтамир МАН-ын дарга Н.Учралыг НАМЗХ-ны ерөнхийлөгч байхад дэд ерөнхийлөгчөөр нь ажиллаж улс төрийн карьераа эхлүүлсэн.  2021 оны аравдугаар сард “МИАТ” ТӨХК-ийн захирлаар томилогдон дөрвөн жил ажиллаад захирлаас чөлөөлөгдсөн. Ажлаа өгөхдөө Б.Мөнхтамир “Дараагийн ажлын санал ирсэн учраас энэ ажлаа өгч байгаа. Би МАН-ын бага хурлын гишүүн. Цаашид улс төрийн карьераа хөөж, намынхаа түвшинд ажилламаар байна” гэж байлаа.  Тэгэхээр түүний дараагийн карьер Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн дэд сайдын албан тушаал байв.

 

Батлан хамгаалахын дэд сайд Д.Баасандамба

Д.Баасандамба бригадын генерал цолтой. Батлан хамгаалахын их сургуульд Тэргүүн дэд захирлаар ажиллаж байгаад  2020 онд У.Хүрэлсүх Засгийн газраа байгуулахдаа найз Г.Сайханбаярыг Батлан хамгаалахын сайдаар томилсон. Харин Г.Сайханбаяр нь яамныхаа Төрийн захиргааны удирдлагын газрын даргаар Д.Баасандамбыг томилж байв. Улмаар 2021 оноос Зэвсэгт хүчний Кибер аюулгүй байдлын цэргийн командлагчаар ажиллаж байгаад 2023 оны есдүгээр сард Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн Аюулгүй байдал, батлан хамгаалах бодлогын зөвлөхөөр томилогдсон.

 

Гэр бүл, хүүхэд, нийгмийн хамгааллын дэд сайд Б.Солонгоо

Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын үед Хууль зүй, дотоод хэргийн дэд сайд, ЗГХЭГ-ын тэргүүн дэд дарга зэрэг албан тушаал хашиж байсан Б.Солонгоо энэ удаад Т.Аубакир сайдтай гар нийлэн ажиллах болжээ.  Тэрээр Их Британи Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс Дандийгийн их сургууль, АНУ-ын Харвардын хуулийн сургууль төгссөн.   Эрх зүйч мэргэжилтэй, хууль зүйн ухааны магистр зэрэгтэй нэгэн.

 

Цахим, хөгжил инновац, харилцаа холбооны дэд сайд Г.Баярхүү

Дэд сайд Г.Баярхүү нь  Нийслэлийн 18 дугаар дунд сургууль, Олон улсын эдийн засаг, бизнесийн их сургууль, МУИС-ийг төгссөн. Улс төр судлал, Олон улсын харилцааны мэргэжилтэй. “АПУ”-гийн Борлуулалт, маркетинг хариуцсан захирал байгаад  2020 оноос МАН-ын Хэвлэл мэдээллийн газрын даргаар томилогдож ажилласан. 2024 оны УИХ-ын сонгуульд МАН-ын жагсаалтын 29-т бичигдэж нэр дэвшээд унасан. Улмаар МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Я.Содбаатарын зөвлөхөөр ажиллаж байгаад ЦХИХХ-ны дэд сайдаар томилогдлоо.

 

Боловсролын дэд сайд Д.Гантулга

ХҮН намын Удирдах зөвлөлийн гишүүн Д.Гантулга Боловсролын дэд сайдаар томилогдон ажилллаж байна. 2020 оны УИХ-ын сонгуульд ХҮН намаас нэр дэвшээд унасан. 2024 оны УИХ-ын сонгуульд ХҮН намын жагсаалтын 7-д бичигдээд байсан ч гишүүн болж чадаагүй юм.  Ийнхүү  Боловсролын сайд П.Наранбаярын ахлах зөвлөхөөр ажиллаж байгаад дэд сайдаар дэвшин томилогдоод байна.

 

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ НЭГДҮГЭЭР САРЫН 16. БААСАН ГАРАГ. № 10 (7752)

Оюу толгойн 66 хувийг эзэмшдэг “Рио Тинто” компани “Гленкор” компанийн хувьцааг худалдан авах хэлэлцээр хийж буйгаа өнгөрсөн долоо хоногт албан ёсны вэбсайтаараа мэдэгджээ. Монголчууд “Рио Тинто”-гийн талаар ерөнхийд нь гадарлана. Тус компани өдгөө дэлхийн уул уурхайн хоёр дахь том компани гэж эрэмбэлэгддэг. Ойролцоогоор 40 оронд үйл ажиллагаа явуулдаг.

Тус компани төмрийн хүдэр, зэс, нүүрс, уран, хөнгөн цагаан, алмаз, алт олборлодог бөгөөд титаны давхар исэл үйлдвэрлэдэг уул уурхай, металлын компаниудын нэг юм.

Харин “Гленкор” бол Англи-Швейцарийн эрчим хүч, суурь металл, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн зэрэг дэлхийн хамгийн том бараа бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч, худалдаалагч, уул уурхайн бас нэг томоохон компани юм. “Рио Тинто” мэдэгдэлдээ “…Компаниуд бие даасан хөрөнгө болон бүх үйл ажиллагаагаа нэг болгоно. Ингэхдээ “Рио Тинто” нь “Гленкор”-ыг худалдаж авч, хоорондын төлбөрөө хувьцаагаар хийнэ” гэжээ. Эх сурвалжууд “…“Рио Тинто”, “Гленкор” компаниуд гэрээний талаар эртнээс үе шаттай хэлэлцээ хийсэн. Гэвч хэлэлцээр одоо хүртэл үргэлжилж байгаа эсэх нь тодорхойгүй байна” гэжээ. Үнэхээр ч хоёр компани 2014-1”2015 онд, дараа нь 2022-2023 онд яг ийм хэлэлцээрт орж байсан ч бүтэлтэй болоогүй юм. Учир нь “Гленкор” нүүрсний худалдаа дээр гол анхаарлаа тавьдаг бол “Рио Тинто” энэ зах зээлээс гараад цөөнгүй жилийг үдсэн. Мөн, хоёр компанийн соёл нь тэс өөр зүй тогтолтой. Гэхдээ, хоёулаа дэлхийн хамгийн шилдэг зэсийн уурхайнуудын заримыг эзэмшдэг. Тэр нь энэ хэлэлцээрийн гол утга учир нь болж байна. Гэхдээ дээрх хоёр компанийн зүгээс албан ёсоор нарийн тодорхой мэдээлэл өгөхөөс татгалзаж байгаа аж. Үүнээс гадна, олон улсын, ялангуяа барууны хэвлэлүүд уг үйл явдлыг “…“Рио Тинто” компани “Гленкор” компанийн хувьцааг худалдан авна” гэж байна.

Тухайлбал, “Ройтерс” агентлаг “…Уул уурхайн “Рио Тинто” компани “Гленкор” компанийг худалдаж авахаар хэлэлцээр хийж байна. Энэхүү боломжит хэлэлцээр нь дэлхийн салбарын шинэ тэргүүлэгчийг бий болгож, зэсийн зах зээлийг улам бүр нэгтгэх боломжтой” гэсэн. Харин Оросын хэвлэлүүд “…Хоёр компани нэгдэнэ” хэмээн мэдээлж байна.

“Рио Тинто”, “Гленкор” компаниудын хэлэлцээр ямар шийдэлд хүрэх нь 2026 оны хоёрдугаар сарын 5-нд тодорхой болно. Их Британийн хуулийн дагуу “Рио Тинто” компани тухайн өдрийн Лондонгийн цагаар 17:00 цаг гэхэд “Гленкор” компанид “цаашдын хамтын ажиллагаа”-ны саналаа тавих, эсвэл хэлэлцээрийг зогсоохын аль нэгийг мэдэгдэх ёстой юм байна. Энэ нь дэлхийн уул уурхай, эдийн засгийн шинжээчдийн анхаарлыг зүй ёсоор татаж буй юм. Учир нь, өнгөрсөн долоо хоногт компанийн Лондонгийн арилжааны бирж дээрх үед зах зээлийн үнэлгээ нь 142 тэрбум ам.доллар орчим байсан. Тэгэхэд “Гленкор” компанийнх 65 тэрбум ам.доллар орчим үнэтэй байв. Хэрвээ тус хоёр компани нэгдэх буюу хувьцааны худалдаа хийвэл дэлхийд тэргүүлэх уул уурхайн BHP-ийн дээр гарна. BHP бол төмрийн хүдэр, зэс, нүүрс олборлох, борлуулах чиглэлээр мэргэшсэн Австралийн олон улсын уул уурхай, металлын компани юм. Тус компани 126 тэрбум орчим ам.долларын зах зээлийн үнэлгээтэй. Ер нь бол “… “Рио Тинто”, “Гленкор” компаниуд нийлэх юм бол дэлхийн хамгийн том уул уурхайн компанийг байгуулах боломжтой. Энэ нь салбарын хүчний тэнцвэрийг мэдэгдэхүйц өөрчлөх болно. Тиймээс, цаашид BHP болон бусад тоглогчдыг нэгтгэх алхам болохыг үгүйсгэхгүй” хэмээн шинжээчид дүгнэж байна. “Блүүмберг”-ийн шинжээч Грант Споррег “…Хоёр компанийн нэгдэл нь зэсийн тэргүүлэгч уурхайг бий болгоно. Гэхдээ, тодорхой саад бэрхшээлүүдтэй тулна. “Гленкор” бол дэлхийн хамгийн том дулааны нүүрс тээвэрлэгч бөгөөд коксжих нүүрсний тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч юм.

Тэд одоогоор “…Үүнээсээ салахыг хүсэхгүй гэж мэдэгдсэн” гэх мэдээлэл байна. Мөн тус компани “Рио Тинто”-гийн олборлодоггүй никель, цайр олборлодог. Ардчилсан Конго улсад зэс, кобальтын уурхайтай. Гэтэл тэр нь “Рио Тинто”-гийн үйл ажиллагаа явуулахаас удаан хугацааны туршид зайлсхийж ирсэн үйл ажиллагаа байдаг.

Бас, “Гленкор” нь асар их хэмжээний металл, нүүрс, газрын тос худалдаж авах, борлуулах, тээвэрлэдэг дэлхийн хамгийн том түүхий эдийн худалдааг эрхэлдэг. Тэдний нэгдэл нь зохицуулагчдын монополийн эсрэг хяналтад орж болзошгүй” гэсэн байна. Түүнчлэн, Оросын хэвлэлүүдийн мэдээдж буй “өнцөг”-ийг дээр дурдсан нь санаандгүй зүйл биш юм. УИХ-аас 2025 оны арванхоёрдугаар сард Оюу толгойн асуудлаар сонсгол зохион байгуулах үеэр зарим эх сурвалж “…Оюу толгой Оросын мэдэлд очих гэж байгаа” гэдэг мэдээлэл тараасан. Тэр нь, Оросын бизнесмэн Олег Дерипаскагийн үүсгэн байгуулсан, одоо хувь эзэмшдэг “Русал” компани “Рио Тинто” хоёрын гэрээний маргааныг хэлжээ. Гэтэл, “Русал” компани нэгэн цагт “Гленкор” компанийн түнш байсан. Гэхдээ сүүлд хувьцаагаа зарсан. Өөрөөр хэлбэл, “Гленкор” компани нь Олег Дерипаска, эсвэл “Русал” компанитай шууд холбоогүй юм байна. Харин түүнээс илүүтэй, “…“Рио Тинто”, “Гленкор” компаниуд нэгдэх нь Оюу толгой төсөлд ямар нөлөөлөл үзүүлэх вэ” гэдэг бидний хувьд чухал болно.

“Рио Тинто” өчигдрөөс, өнөөдрийг хүртэлх 16-17 жилийн турш Монголыг үл ойшоож ирсэн нь ичээд нуугаад байх зүйл биш болсон. Хэрвээ, тэд нэгдвэл дэлхийд эрэмбээрээ хоёрт байсан “Рио Тинто” хамгийн том нь болно. Тэгж томроод Монголыг урьдахаасаа илүүтэй үл тоох уу. Ер нь, “Шинэ Рио Тинто” Монголд яаж хандах вэ.

Тэр нь маш сонин байна. Учир нь, өнөөдөр Лондонгийн арбитрын шүүхэд “Оюу толгой” ХХК “…Монголын Засгийн газар хууль бусаар татварын акт тавьсан” гээд өгчихсөн. Засгийн газар болохоор “… “Рио Тинто” нь 2009 онд Хөрөнгө оруулалтын гэрээ байгуулахдаа, түүнээс хойш Монголын улстөрчид, албан тушаалтнуудад авлига өгсөн” гэж сөрөг нэхэмжлэл гаргаад оролцогчоор татуулчихсан. Уг нь, энэ шийдэгдэх хугацаа нь улам ойртсон. Дээрээс нь, Ерөнхий сайд Г.Занданшатар өнгөрсөн долоо хоногт “…Оюу толгойн төсөлд Монголын эрх ашгийг хангуулахаар “Рио Тинто”-д шаардлага хүргүүлнэ” гэж мэдэгдсэн. Эдгээр нь “Рио Тинто”, “Гленкор” компаниуд нийлэх эсэх хэлэлцээртэй давхацчихлаа даа.

Б.ОЧИР

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

Төмөрбаатарын Батсайхан

Эрүүгийн хуулийн 13.14 дүгээр зүйл Монгол Улсын Үндсэн хуулийг зөрчсөн эсэх маргааныг Үндсэн хуулийн цэц авч үзээд “зөрчсөн” гэсэн дүгнэлтийг гаргаж, улмаар оны өмнөхөн УИХ хүлээн авсан билээ. Энэ талаар Үндсэн хуулийн цэцэд мэдээлэл гаргасан иргэдийн нэг болох сэтгүүлч Э.Энэрэлтэй ярилцлаа.

 

-Худал мэдээлэл тараах гэмт хэргийн заалтыг Үндсэн хуулийн цэцээс түдгэлзүүлж шийдвэрлэсэн. Энэ асуудалд манай сэтгүүлчид, хэвлэл мэдээллийн байгууллагынхан маань манлайлал үзүүлж ажилласан. Ер нь хэвлэлийнхэн гэлтгүй бүх иргэдэд холбоотой заалт шүү дээ. Анх ер нь яагаад энэ заалт Эрүүгийн хуульд тусгагдах болов. Шалтгаан нөхцөлийн талаар яриагаа эхэлье?

-Эрүүгийн хуулийн энэ заалт нь Үндсэн хуульд заасан хүний үндсэн эрхийн нэг болох үг хэлэх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө, төрийн нууцад хамаарахгүй асуудлаар мэдээлэл хайх, хүлээн авах эрхтэй гэснийг зөрчсөн талаар хуульч, сэтгүүлч мэргэжилтэй иргэд цэцэд бидний ярьдгаар гомдол буюу албан хэллэгээр мэдээлэл гаргасан.

Хэдийгээр гомдол гаргасан хүмүүс нь хуульчид бас хэвлэн нийтлэх үйл ажиллагаа эрхэлдэг сэтгүүлчид боловч энэ асуудал үнэхээр хүн бүрд хамааралтай. Монгол Улсын иргэн бүрийн асуудал энд яригдаж байгаа учраас бас Үндсэн хуулийг хуульчид гэлтгүй бүх хүмүүс хамгаалж, аль нэг газраа алдаа гарч, зөрчиж байвал мэдээлж, засч залруулах ёстой учраас, нөгөө талаас хүн бүр үгээ хэнээс ч айлгүй хэлж, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж, мөн мэдээлэл авах эрхтэй учраас бүх хүмүүс энэ асуудлыг анхаарч үзэх ёстой юм.

Эрүүгийн хуулийн 13.14 дүгээр зүйлд “Хүний нэр төр, алдар хүнд, хуулийн этгээдийн ажил хэргийн нэр хүндэд халдсан илт худал мэдээллийг олон нийтэд тараасан бол 450-1300 нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгох, эсхүл 240-720 цаг хүртэл хугацаагаар нийтэд тустай ажил хийлгэх, эсхүл 1-3 сар хүртэл хугацаагаар зорчих эрхийг хязгаарлах ял шийтгэнэ” гэж заасан байсан юм. Үүнийг гүтгэх, доромжлох гэмт хэргийн заалтыг алга болголоо, гүтгэх заалтыг хүчингүй болгосон анхны улс боллоо гэх зэргээр гуйвуулан ярьж байгаа нь ч харагдаж байна.

Тэгэхээр эхлээд нэг зүйлийг тодорхой болгоё, сая цэцээс Үндсэн хууль зөрчсөн гэж дүгнэж, УИХ хүлээж авсан энэ заалтын агуулга бол “худал мэдээллийг тараах” гэмт хэргийн заалт байсан гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Энэ заалт 2020 оны нэгдүгээр сарын 10-ны өдөр Эрүүгийн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулиар орж ирсэн шинэ төрлийн гэмт хэргийн тухай заалт. Хүмүүс санаж байгаа бол хөөн хэлэлцэх хугацааг таван жил болгож багасгасан талаар ихээхэн хэрүүл гарч байсан тэр үеийн хэлэлцүүлгийн үеэр яригдаж байсан нэг заалт. Гэхдээ энэ заалттай холбоотой хэлэлцүүлэг Хууль зүйн байнгын хороон дээр ч, УИХ-ын чуулган дээр ч яригдаж санал хураагдах үед анхаарал татсан зүйл болж байсныг хуралдааны тэмдэглэлээс харж болно. Эхлээд Байнгын хороон дээр энэ хуулийн төсөл олонхын санал авахгүй унахад Ц.Нямдорж гишүүн би сая буруу санал өгчихлөө, дахин санал хураалгаж өгөөч гэснээр дэмжигдсэн байдаг. Дараа нь чуулганаар хэлэлцэхэд 22 гишүүн зөвшөөрч, 24 гишүүн татгалзаж, 47.8 хувийн саналаар дэмжигдээгүй. Гэтэл УИХ-ын гишүүн Б.Ундармаа миний дэмжсэн санал техникийн саатлын улмаас эсрэг гарлаа гээд дахин санал хураалгах горимын санал гаргасан байдаг. Нэг хүний зөвшөөрсөн санал нэмэгдлээ гэхэд 23 болно биз дээ, гэтэл дахиад санал хураалт явуулахад 28 хүн дэмжсэнээр энэ хууль батлагдсан байдаг.

Анхнаасаа хөндлөнгийн хүчин зүйл нөлөөлж байсан гэж хардахаас аргагүй энэ заалт өнгөрсөн зургаан жилийн турш хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж ирсэн нь Цэцээс дүгнэлт гарснаар түдгэлзэж, УИХ хүлээн авснаар хүчингүй болж байна. Гэхдээ энэ хууль хэрэгжсэн зургаан жил орчмын хугацаанд буюу 2024 оны хагас жилийн байдлаар нийт 2260 хүн энэ зүйл заалтаар шалгагдаж, 82 хүнд эрүүгийн ял оногдуулсан байдаг.

-Гомдлын тоотойгоо харьцуулахад харьцангуй цөөн хүн ял авчээ?

-Тийм. Харин энэ тусмаа анхаарал татаж байгаа юм. Үнэхээр буруутай нь шүүхээр нотлогдоод ял авсан нь нийт гомдлын ердөө дөрвөн хувь орчим гэхээр худал мэдээлэл тараах гэмт хэргийн заалт хүмүүсийг шударга үнэнийг хэлж, шүүмжилж, үзэл бодлоо илэрхийлэхийн эсрэг зэвсэг болгож ашиглах, тэднийг залхаан цээрлүүлж дараагийн удаа үгээ хэлэхээс айх, асуудалд шүүмжлэлт сэтгэлгээгээр хандахаас халширдаг болгож байна гэж үзэхэд хүргэж байгаа юм. Эрүүгийн хэргийг шалгана гэдэг маш нарийн процесстой. Мөрдөгч тогтсон цагт дуудаж мэдүүлэг авна, дуудсан цагт нь гозойж байхгүй бол хуулийн дагуу арга хэмжээ авна гэж айлгана, эрүүгийн хэрэг учраас банкны данс тооцоог чинь ухна, өмгөөлөгч авах ёстой, прокурор руу явуулна, шүүхэд шилжүүлбэл шүүх хурал явагдаж, ял оноох эсэхийг шийднэ. Гэмт хэрэгтэн гэсэн нэр зүүнэ. Буруутай бол өөр хэрэг. Харин энэ бүх залхаан цээрлүүлэлтийн дараа буруугүй тухай шүүхээс шийдсэн байлаа ч тухайн хүний алдсан цаг хугацаа, мэдэрсэн дарамт, айдас хэвлэл мэдээллийн салбарт ажиллаж байгаа сэтгүүлчдийг эсвэл шүгэл үлээсэн энгийн иргэнийг шударга үнэний төлөө дуугарахаас халшрахад хүргэдэг. Голдуу гомдогч нар нь эрх мэдэлтэй хүмүүс, төрийн болоод улс төрийн албан тушаалтнууд байх нь бий. Ял сонсож шийтгүүлэх хугацаанаасаа давсан удаан хугацаанд шалгуулдаг, тэр ч байтугай худал мэдээлэл тараасан хэрэгт шалгагдаж байгаа хүмүүсийг хоёр сар шахам цагдан хорьсон тохиолдол ч гарч байсан. Гэтэл энэ гэмт хэрэгт оногдуулах үндсэн ял шийтгэл нь ч баривчлах, хорих ял биш шүү дээ. Зорчих эрхийг хязгаарлах ял шийтгэх зохицуулалттай. Гомдол гаргагч нь улс төрийн албан тушаалтан байсан. Энэ бүхэн ардчилалд ямар их халгаатай гэдгийг бид бодох ёстой. Энэ удаагийн гомдол Үндсэн хуульд заасан иргэн бидний үндсэн эрхийг хамгаалж өгөөч гэж байгаа ч нөгөө талаас ардчиллын мөн чанарыг илэрхийлэх эдгээр эрх зөрчигдөж байна, ардчилал эрсдэлд ороод байгааг Цэц нь хэлж, сануулж өгөөч, УИХ нь хүлээн зөвшөөрөөд засаач ээ л гэсэн хэрэг шүү дээ.

-Гүтгэх, доромжлох заалтыг авч хаялаа. Одоо сэтгүүлчид, сошиалд дураараа хүн гүтгэж, доромжлох боломжтой боллоо. Хүний нэр төр яах юм, бид ч гэсэн нэр төртэй гээд зарим УИХ-ын гишүүн лайв хийж байсныг та харсан уу?

-УИХ-ын гишүүн Ц.Даваасүрэн гуайн бичлэгийг та хэлж байгаа бололтой. Би түүнийг харсан. Хэд хэдэн зүйл дээр гайхсан. Юуны өмнө Цэцийн дүгнэлтийг УИХ-ын чуулганаар хэлэлцэх үед тэр гишүүн ажлаа тасалсан юм уу, эзгүй байж дээ. Түүнээс ямар гудамжинд байгаа бид биш дээ, танхимд үгээ хэлэх боломжтой байсан. Нөгөө талаас Эрүүгийн хуулийн 13.14-т гүтгэх, доромжлох гэсэн үг байхгүй харин худал мэдээлэл тараах гэсэн агуулга байгааг хууль тогтоодог хүн мэдэхгүй тэгж ярив уу, мэддэг ч худлаа хэлэв үү гэсэн бодол төрсөн. Дахиад яг энэ заалт Эрүүгийн хуульд орсон 2020 оны нэгдүгээр сард Ц.Даваасүрэн гишүүн өөрөө УИХ-д гурвантаа сонгогдоод ажиллаж байсан үе шүү дээ. Ер нь гүтгэх, доромжлох заалтыг Эрүүгийн хуулиас авч Зөрчлийн хуулиар асуудал шийддэгддэг болох талаар яригдаж байсан үед ч тэр хүн УИХ-ын гишүүнээр ажиллаж байсан болохоор мэдэх л ёстой. Анх удаа сонгогдож байгаа гишүүн байсан бол бас ойлгохсон. Энэ удаагийн парламентын 126 гишүүний 70 хувь нь анх удаа сонгогдсон гишүүд харин цөөхөн нь дахин, тэр дундаа тавантаа сонгогдсон гарын хуруунд багтах туршлагатай гишүүний нэг мэдэхгүй байна гэж байх уу.

Сүүлийн үед анзаараад байхад УИХ-ын гишүүд мэдэж байж худлаа ярих, тархи угаах зорилготой өөрсдөдөө ашигтай мэдээллийг сугалж ярьдаг, жинхэнээсээ өөрсдөө илт худал мэдээлэл түгээх байдал их ажиглагдах болсон. Гэхдээ олон нийт гэдэг маш ажигч, гярхай шүү. Иргэд хэрсүү болсон шүү гэдгийг л сануулан хэлье.

-Ер нь хүний эрхийг дээдэлдэг улс орнуудын энэ төрлийн хууль эрх зүйн орчин ямар байдаг юм бэ?

-Гүтгэх, доромжлох заалтгүй болсон дэлхийн цорын ганц улс болоод байна гэж эрхэм гишүүн хэлснийг нь хуульчид үгүйсгэж, Финланд, Норвег гээд улсуудаар жишээлж хэлсэн байсан. Манай улсын хүний эрхийн төлөв байдлын талаарх тайланг НҮБ хэлэлцээд өгсөн зөвлөмждөө гүтгэх, доромжлох үйлдлийг гэмт хэрэгт тооцохгүй байх арга замаар сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн ажилтан болон иргэний нийгмийн идэвхтнүүд ямарваа шийтгэл хүлээхээс айж эмээх зүйлгүйгээр үйл ажиллагаагаа олон улсын стандартын дагуу чөлөөтэй явуулах нөхцөлийг хангах хэрэгтэйг анхааруулсаар ирсэн. Энэ бол зөвхөн сэтгүүлч, инфлюнсэрүүдэд ч хамаатай биш харин гартаа утас бариад, үзэл бодлоо сошиалд бичээд, шэйр хийж байгаа иргэн бүрт хамааралтай билээ. Ер нь илүү сайхан нөхцөлд амьдрах, шударга ёсыг тогтоох хүслээр үгээ хэлж байгаа хүн бүрт хамаатай. Яг үнэндээ амьдрал нь асуудалгүй бол хэн төр засгийг, эрх мэдэлтэй хүмүүсийг шүүмжлэх вэ дээ. Асуудал хаана байна гэдгийг эрх мэдэл хэрэгжүүлж байгаа улсууд бодох л хэрэгтэй.

Гүтгэх, доромжлох агуулгатай заалт БНМАУ-ын үеэс буюу 1961, 1986 оны Эрүүгийн хуульд байсан, дараа нь 2002 оны Эрүүгийн хуульд 110.1, 111.1-3-т байсныг бид маш олон жилийн турш гэмт хэрэгт хамруулах биш иргэний журмаар асуудлыг шийддэг болооч ээ гэж үгээ хэлж, үндэслэлээ тайлбарласаар ирсэн. 2015 оны Эрүүгийн хуульд гүтгэх үйлдлийг гэмт хэрэгт тооцохоо больж, шинэ тутам Зөрчлийн хууль руу оруулж, харин Сонгуулийн үеэр илт худал мэдээлэл тараасан бол гэдэг гэмт хэргийг Эрүүгийн хуульд тусгаж өгсөн байдаг.

Энэ хуулийн заалт алга болсноор хүнийг дураараа гүтгээд байж болох тухай, түүнийг зохицуулсан хуулийн заалт алга болсон гэж бодож болохгүй. Хүний нэр төр, алдар хүнд эрхэм үү гэвэл эрхмээс эрхэм. Бид үүнийг хамгаалах ёстой. Бас л Үндсэн хуульд заасан эрх шүү дээ. Монгол Улс хүний нэр төр, алдар хүндийг хамгаалсан эрх зүйн тогтолцоотой орон. Энэ асуудлыг Иргэний хуулийн 21 дүгээр зүйл, цаашлаад 497, 511 дүгээр зүйлээр зохицуулдаг байхад ийм зохицуулалт байхгүй мэтээр хүмүүст ойлголт өгч болохгүй. Буруу мэдээлэл гаргаж, хүний нэр төрд халдсан бол тэр хариуцлагаа хүлээгээд явах учиртай. Хэвлэл мэдээлэл ч ийм хариуцлагагүй асуудал гаргаж болохгүй. Үүн дээр хэвлэл мэдээллийн салбарынхан аль болох алдаа гаргахгүйг хичээж, өөрсдийн зохицуулалтын байгууллагаараа ч ёс зүйн алдаагаа ярилцсаар ирсэн.

Гэвч Эрүүгийн хуулийн 13.14 дүгээр зүйл энэ асуудлыг шийднэ гэхээсээ харин эсрэгээр ашиглагдах боломж болсоор ирсэн нь үнэн. Сүүлдээ төрийн байгууллагууд хүртэл гомдол гаргаж, иргэд ял авч эхэлсэн байдаг. Төрийн албан хаагч, төрийн байгууллагын нэр төр, алдар хүндэд халдсан гэмт хэрэг үйлдсэн гэж ял авсан тохиолдлуудыг дурдаж болно. Үнэндээ, Төрийг үл хүндлэх гэсэн ойлголт байгаа улс орон бол хэр хэмжээний хаалттай орон бэ гэдгээ харуулж байгаа хэрэг гэж олон улсад үздэг. АНУ-д гэхэд хэдэн зуун жилийн өмнөөс энэ үзэл баримтлал байж болохгүй гэдгийг тунхагласан байдаг. Нэр төр, алдар хүнд гэсэн ойлголт хувь хүнд байх бөгөөд төрийн байгууллага энэ ойлголтоор гомдож, нэр төр, алдар хүндийн хохирлын талаар ярих боломжгүйг Цэц дээр шинжээчид, хуульчид онцолж байсан.

-Үндсэн хуулийн цэцийн хуралдааныг харсан. Та сэтгүүлчийн хувьд илүүтэй байр сууриа илэрхийлсэн. Цэцийн дүгнэлт хэдий түдгэлзүүлсэн ч гэлээ цаашид анхаарах зүйл юу байна гэж тэндээс ажиглагдсан бэ. Түдгэлзүүлсэн гол шалтгаан нөхцөл нь юу байв?

-Цэцийн дүгнэлт гарсан. Түүнийг нь УИХ хүлээн авсан. Одоо энэ маргаан нэгэнт Цэцэд хамааралгүй болж, харин УИХ-ын бүрэн эрхэд шилжсэн. Гэхдээ анхнаас нь энэ мэдээлэл дээр хэрэг үүсгэсэн нь, Цэцийн дунд суудлын хуралдаанаар 10 дугаар дүгнэлт гаргасан нь, араас нь УИХ-ын гишүүд хүлээн авсан нь бас цаг үе ихээхэн өөр болсныг батлаад байгаа юм. Ер нь Цэц дээр Үндсэн хуулийн 16.16-д заасан шиг ийм үндсэн эрх зөрчигдсөн талаар асуудлыг шийдэж байсан нь хэр олон юм бол доо. Итгэл үнэмшлийн, агуулгын хувьд цаг өөр болсныг харуулж байна гэж бодож байгаа. Тогтсон хэм хэмжээг давж, ойлголтыг хүлээн зөвшөөрүүлнэ гэдэг заримдаа эр зоригийн ч асуудал. Зарим зүйлийг эргээд харахад мэдээж асуудал ш дээ гэж бодогддог тухайн үеийн нийгмийн ойлголт, хэвшсэн соёлыг давна гэдэг асар их хүч шаардах зүйл байх нь бий. Сая Үндсэн хуулийн цэц 33 жилийн түүхэндээ анх удаа Эрүүгийн хуулийн заалт Үндсэн хууль зөрчсөн гэж дүгнэлт гаргалаа. Илтгэгч гишүүн Л.Өлзийсайхан энэ асуудлаар маргаан үүсгэж, нягт нямбай ажиллаж, хүний эрхийн, ардчиллын мөн чанарыг хамгаалах боломж олгож өгсөнд нь талархаж байна. Үндсэн хуулийн цэцэд эмэгтэй гишүүд бас олноор байгаасай гэж боддогоо энэ дашрамд хэлчихье.

За, Цэцийн дүгнэлт бол бараг 40-өөд хуудас дүгнэлт байгаа. Түүнд Үндсэн хуульд болон Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал, Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын Пактад заасан эрх, эрх чөлөөний үндсэн агуулгыг тус тусад нь тайлбарлаж, нэгтгэн дүгнэж, ёстой л хичээл заасан байна лээ. Өнөөдөр дэлхий бас тэс өөр болчхоод байгаа. Дэлхий нийтийн ардчилалд итгэх итгэл улам бүр суларч, 1980-аад оны үеийнх шигээ болчхоод байгаа нь судалгаагаар тогтоогдсон. Хуулиар далдалж, далайлгаж ардчиллыг хумьсан нөхцөл байдал үүссэн нь өмнөхөөсөө ч илүү ноцтой дэлхийг бий болчхоод байгааг хэлж байна. Харахад ардчилсан улс уу, хуулиараа тийм үү гэвэл тийм. Гэхдээ тэр хуулийнх нь зүйл заалтууд ардчиллыг үгүй хийхэд хүргэж, иргэд нь айдас хүйдэстэй байгаа улс орнууд олон болчихлоо. Ази, Номхон далайн бүсийн хүн амын 70 гаруй хувь нь ийм улс оронд амьдарч байхад ардчиллын баян бүрд гэдэг Монгол Улс ардчиллын мөн чанарыг илтгэдэг тэр эрхээ эдлэхээс айсан иргэдтэй, хэвлэлтэй орон болж болохгүй. Нийгмийн харилцаанд хүмүүс мэдээлэл авч, санал бодлоо хэлэлцэн, хамтран үнэт зүйлс бүтээн амьдардгаараа шугуйн ёсноос ялгардаг. Хүний амьтнаас ялгаатай энэхүү мэдээлэл авч, мэдлэг бүтээж зэрэгцэж орших заяагдмал эрхийн баталгааг төр засаг бий болгож өгөх ёстой юм.

-Цэцийн дүгнэлтийг хүлээж авах эсэхийг парламент үргэлжлүүлэн хэлэлцсэн. Байнгын хороон дээр унасан шүү дээ. Үүнээс ер нь улстөрчид энэ заалтыг Эрүүгийн хуулиас түдгэлзүүлэхэд их л дургүй байгаа нь харагдаж байлаа. Байнгын хороон дээр ер нь ямар агуулгаар лобби яваад уначхав?

-Энэ УИХ одоогоос хоёр парламентын өмнөх парламентын гаргасан заалтыг буруу байсан байна гэж хүлээж аваад одоо илүү сайжруулах тал дээр ажиллана гэдгээ илэрхийлчихсэн болохоор Хууль зүйн байнгын хороон дээр юу болсон талаар ухрааж ярих дэмий ч юм уу гэж эхлээд бодогдлоо. Гэхдээ бид чуулган байтугай Байнгын хороон дээр хэн ямар байр суурьтай байсан, ямар сэдэл санаатай байсныг сайн ярилцаж байж, эрх ашигт хөтлөгддөг, хуулийн хулгай хийдэг байдлыг зогсоох учраас яриад явж байх нь зөв юм байна шүү. Хууль зүйн байнгын хороон дээр ямар гишүүд хүлээж авах дургүй байсан, хэн наанаа юу ярьж байсан ч цаанаа давхар санаатай унагахаар асуулт тавьж байсныг олон нийт шууд дамжуулалтаас харсан байх аа.

П.Сайнзориг гишүүн гэхэд л 2020 онд энэ хуулийн төслийг ХЗДХЯ-наас гардаж оруулж ирсэн хүн. Өөрөө энэ хуулийн заалтыг зөв гээд оруулж ирсэн хүний хувьд миний итгэл үнэмшил ийм байсан гээд хэлэлцүүлэгт оролцохоос татгалзах юм уу, дуугарахгүй байж болмоор надад санагдаж байсан. Бид Хэвлэл мэдээллийн зөвлөл дээр асуудал яригдах үед үзэл бодол эсвэл өөр байдлаар эрх ашиг зөрчилдөж байвал шууд хэлээд санал хураалтад оролцохоос татгалздаг. Гэтэл муулаад байдаг сэтгүүлчдээсээ ч дор түшээд мэр сэр байх юм. Асуудал яг шийдэгдэж санал өгөх үед танхимыг орхиж явдаг муу зангаа одоо өөрчилмөөр байна, манай гишүүд. Ирцэд орсон учраас санал хураалт явагдах үед дэмжээгүй гэдгээр шийдвэр гардаг. Хууль зүйн байнгын хорооны хуралдаанд оролцсон гишүүд дэмжсэн гэдгээр, гараад явсан нь татгалзсан гэдгээр ганцхан саналын зөрүүгээр Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрөхгүй гэсэн хариу гарсан.

Гэхдээ УИХ-ын чуулган дээр энэ санал босож ирж чадсан. Энэ асуудлыг том зургаар нь харж чадаж байгаа, иргэн үгээ хэлж, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэхийн мөн чанарыг ойлгож байгаа гишүүд үгээ хэлсэн. Хэвлэлийн салбарт ажиллаж жаргал зовлонг нь мэдэх гишүүд үгээ хэлж, ардчилалд тулгарч байгаа асуудлыг ойлгож байгаа дэвшилтэт үзэл санаатай гишүүд дэмжиж, УИХ-ын дарга нь чиглүүлж өгснөөр УИХ энэ чухал дүгнэлтийг хүлээж авлаа. Гэхдээ ер нь цаашдаа УИХ үнэхээр алдаатай шийдвэр гаргаад Цэцээс дүгнэлт гарч байгаа бол ялалт, ялагдлын тухай бодохоосоо илүүтэй асуудлыг илүү сайн болгоё гэж шийддэг байгаасай гэж хүсэж байна. Тэгээд ч алдаагаа залруулаад илүү сайн болгож, хууль санаачлах бүрэн эрх нь тэдэнд байна шүү дээ.

-Одоо тэгэхээр УИХ дээр ажлын хэсэг байгуулагдаж, энэ хуулийн заалтыг сайжруулах дээр ажиллана гэсэн үг үү. Та бүхэн үүн дээр яаж хамтрах вэ?

-Ажлын хэсэг байгуулагдсан байна лээ. Сайн ажиллана гэж итгэж, ажиглаж байгаа. УИХ-ын хаврын чуулган эхлэ­хээр ажлын хэсэг хуралдаж, ажил эх­лэх байх. Түүнд бид саналаа хэлж, заа­вал Эрүүгийн хуулиар биш Иргэний хуулийн зохицуулалтаар шийдэх олон боломжууд дээр санаа оноогоо хэлээд явах боломж олдоно гэж найдаж байгаа.

Цэцэд мэдээлэл гаргасан бид тухайн үедээ нэгдэж нийлж мэдээлэл гаргаагүй ч хурлын дараагаас нэгдэж ажиллаж байна. Нэгдэж, хамтран ажиллаж байж Үндсэн хуульд заасан хүний үндсэн эрхүүдийг хангахад саад болж байгаа хуулийн заалтууд бүрэн утгаар хэрэгжих боломжийг бүрдүүлэх, илүү сайжруулах тал дээр санал бодлоо хэлээд явна гэж бодож байгаа. Бид нэгдэж, мэргэжлийн байгууллагуудтай нийлж нээлттэй хэлэлцүүлгийг Үндсэн хуулийн өдрөөр зохион байгуулж байна.

Ард иргэдээ тэргүүндээ залсан төр мандан бадарч, харин эсрэгээр уландаа гишгэсэн төр мөхдөг. Ард иргэдээ дээдэлнэ гэдэг Үндсэн хуульд заасан эрхийг нь хамгаалах явдал. Тиймээс зөвт иргэнтэй, зөвт төртэй Монгол Улс болж, мандан бадраг ээ. Үндсэн хуулийн өдрийн мэндийг хүргэе.

 

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ НЭГДҮГЭЭР САРЫН 13. МЯГМАР ГАРАГ. № 7 (7749)

Б.ГАРЬД

УИХ-ын гишүүн С.Цэнгүүн 2025.12.312-нд БНМАУ-ын Засгийн газарт эрх олгох тухай хууль хүчингүй болсонд тооцох тухай хуулийн төслийг УИХ-д өргөн мэдүүлсэн юм.

Хуулийн төслийг 1991 онд батлагдсан БНМАУ-ын Засгийн газарт эрх олгох тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцож, зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоо, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн зарчим, Иргэний хууль, Компанийн тухай хууль болон Төрийн болон орон нутгийн өмчийн тухай хуулиудтай нийцсэн эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх зорилгоор “боловсруулсан” аж.

С.Цэнгүүн энэ талаар “…1991 онд батлагдсан Монгол Улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн харилцаанд шилжиж байсан түр шилжилтийн үеийн хуулиудыг өнөөдрийг хүртэл хүчингүй болгоогүй байгаа нь эрх зүйн орчны зөрчил, давхардлыг бий болгож, төрийн байгууллагын оролцоог албадлагын замаар хэт төвлөрүүлэх, компанийн засаглалын хараат бус байдалд сөргөөр нөлөөлөх нөхцөлийг бүрдүүлж байна. Тодруулбал, 2019 оноос хойш тус хуулийг үндэслэн “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ, “Монголросцветмет” ТӨҮГ, “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК, “Тавантолгой” ХК зэрэг хэд хэдэн томоохон компанид онцгой дэглэм тогтоож, Засгийн газраас БЭТ томилсон. Энэ нь эдгээр компанийн удирдлагын бүтэц, Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн үйл ажиллагаа, гүйцэтгэх удирдлагын шийдвэр гаргах эрхэд шууд хяналт тогтоох замаар компанийн бие даасан байдлыг хязгаарлаж, улс төрийн оролцоо, ашиг сонирхлын зөрчлийг нэмэгдүүлэх эрсдэл дагуулж байна” гэв.

Ийм учраас, 1991 оны хуулийн хэрэглээ нь өнөөгийн эдийн засгийн бодит нөхцөлд нийцэхгүй болсон учраас хуулийн төсөлд “…1991 оны “БНМАУ-ын Засгийн газарт эрх олгох тухай хууль”-ийг хүчингүй болсонд тооцох”, “…Онцгой дэглэмийн хүрээнд эдийн засгийн хариу арга хэмжээ авах асуудлыг “Онц байдлын тухай” хуульд тусгах”, “…Төрийн болон орон нутгийн өмчит компанийн засаглалд удирдлагын хариуцлагыг дотоод хяналтын тогтолцоо, Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн хараат бус байдлаар хангах боломжийг бүрдүүлэх”, “…Төрийн өмчит компанид хяналт хэрэгжүүлэхдээ Компанийн тухай хуульд заасан хувьцаа эзэмшигчийн эрх, төлөөлөн удирдах зөвлөлийн бүрэн эрхийн хүрээнд ажиллах зарчмыг баталгаажуулах” агуулгуудыг багтаажээ.

Гэхдээ УИХ-ын гишүүн С.Цэнгүүний өргөн мэдүүлсэн хуулийн төсөл батлагдвал “Эрдэнэт”, “Эрдэнэс Тавантолгой”-г авч үлдсэн эрх зүйн орчныг хүчингүй болно. Өөрөөр хэлбэл, 2026-2028 онд хувьчлах жагсаалтад багтсан дээрх хоёр компани нэгмөр хувийн хэвшилд шилжих зам нь засагдана. Гэтэл 2012-2015 оны хооронд “Эрдэнэс Тавантолгой” буюу Тавантолгойн ордыг “Чайна Энержи”-д 100 жилээр өгөхөөр улс төрийн далд тохироо хийгдээд байсан. Тэр үйл явцыг “Засгийн газарт эрх олгох тухай БНМАУ-ын хууль”-иар таслан зогсоож байсан юм. Мөн “Эрдэнэт”-ийг ТӨҮГ болгох шийдвэр ч энэ хуулийн тусаар гарч байв.

Тиймээс, “…БНМАУ-ын хууль” хэмээх нэршлийг шинэчилж, агуулгыг хадгалах замаар өөрчлөх нь зүйд нийцнэ” хэмээн судлаачид, эдийн засагчид үзэж байна. Үүн дээр үүнийг “…“Эрдэнэт”, “Эрдэнэс Тавантолгой”-д шунадаг бүлэглэлийн захиалга биш биз. Түүнийг нь эрх баригч намын нэр бүхий улстөрчид лоббидож байж болзошгүй” гэсэн хардлага ч байна. Учир нь, уг хуулийн төсөл батлагдвал эхний ээлжинд “Эрдэнэтийн 49 хувь”-ийхан хөдөлж эхэлнэ. Тэд маргаан үүсгэнэ. Дийлнэ. Тэгээд “Эрдэнэт” хоёр удирдлагатай болно. Тэгсээр хувьд шилжинэ.

Адаглаад л ийм “төсөл” энэ хуулийн төслийн ард байх магадлал өндөр байна. Ер нь бол, уг хуулийг “санаачлагч”-ийн тайлбарласнаар тэр чигт нь ор тас хүчингүй болгох нь Монголын өнөөгийн улс төр, эдийн засгийн хүндрэлтэй үед дахиад том савлагаа үүсгэж мэдэх л юм.

Эх сурвалж: polit.mn

Т.САЙХАН

2027 онд Ерөнхийлөгчийн ээлжит сонгууль болно.  Сонгуулийн бэлтгэл ажил улс төрийн намууд дотор улам эрчимжиж байна. Үндсэн хуульд "Ерөнхийлөгчөөр 50 нас хүрсэн, сүүлийн таваас доошгүй жил эх орондоо оршин суусан, Монгол Улсын иргэнийг зургаан жилийн хугацаагаар зөвхөн нэг удаа сонгоно" гэж заасан.  Тэгвэл парламентад суудалтай  улс төрийн намууд энэ шалгуурт тэнцэх, олон нийтийн дунд рейтинг, нэр хүнд өндөртэй улстөрчдөө өрсөлдөөнд оруулна.  Нам дотор Ерөнхийлөгчийн сонгуульд “горилогчид” ч эрчимжээд эхэлжээ. АН-аас намын дарга асан, УИХ-ын гишүүн Лу.Гантөмөр, УИХ-ын дэд дарга Б.Пүрэвдорж, УИХ-ын гишүүн Н.Алтанхуяг, Х.Тэмүүжин, С.Баярцогт нарын нэр яригдаж байна.  С.Баярцогтын хувьд нэлээд хугацаанд нам жим байсан ч саяхан болсон Оюу Толгойн гэрээний сонсголоор ил гарав.  УИХ-ын гишүүн Б.Пүрэвдоржийн хувьд телевиз сайтын ярилцлага болгонд нэлээд идэвхтэй “уягдаж” харагдана лээ. Ер нь тэдний үйл хөдлөлийг анзаарвал тун идэвхтэй байгаа нь харагдана.  Харин  МАН-ын дараагийн Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигч болохоор Ерөнхий сайд Г.Занданшатар, Тэргүүн шадар сайд Ж.Энхбаяр, ЗГХЭГ-ын дарга С.Бямбацогт,  Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг, МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Я.Содбаатар нарын нэр түлхүү яригдаж байна.  Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хувьд шинэ оны анхны томилолтоороо Хөвсгөлд ажиллаж, сонгуульд горилогчийн сурталчилгаагаа тэндээс эхэлсэн ч байж мэдэх юм. ХҮН намаас Шадар сайд Т.Доржханд, “Датаком” Д.Энхбат, “Дефакто” Д.Жаргалсайхан нарын хэн нэг нь нэр дэвшиж магадгүй байна. Түүнчлэн “Үндэсний эвсэл”-ээс МАК компанийн Бодлогын зөвлөлийн дарга Б.Нямтайшир,  ИЗНН-ын тухайд УИХ-ын гишүүн Б.Батбаатар ч нэр дэвших боломжтой. Ер нь Ерөнхийлөгчид горилогч улстөрчдийн дийлэнх нь сүүлийн үед сүрхий идэвхижжээ. Наанаа, одоогийн эрхэлж буй албан тушаалынхаа дагуу ажиллаад байгаа мэт боловч цаанаа 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд зориулсан үйл ажиллагаа явуулаад эхэлсэн байна.

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

УИХ-д суудалтай таван намын тухайд тун чухал 2026 он эхлээд 10 гаруйхан хонож байна. Учир нь, тэд ирэх 2027 онд болох Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн бэлтгэлийг базаах ёстой. Энэ сонгуульд анх удаа улс төрийн таван намын нэр дэвшигч өрсөлдөнө. Ерөнхийлөгчийн 1993 оноос хойших сонгуулиудад гурваас дээш нэр дэвшигч өрсөлдөж байгаагүй юм. Тэр утгаараа, энэ сонгуулийн дүнг эртнээс “багцлах” болон багцаалахад хэцүү гэсэн үг. Гэхдээ, улс төрийн хүрээнийхэн аанай л “…МАН, АН-ын аль нэгийнх нь нэр дэвшигч 2027 онд Монгол Улсын долоо дахь Ерөнхийлөгчөөр тодрох боломжтой” гэж таамаглацгааж байна.

Үнэхээр ч тийм боломж бий. Олон жилийн түүх, гишүүд дэмжигчдийн тоо даацаараа энэ хоёр нам яахын аргагүй илүүрхдэг. Тэгээд бас өнөөдөр МАН нь УИХ-д олонх болчихсон, төрийн эрх барьж байна. АН нь УИХ-д олон гишүүнтэй, хүчтэй сөрөг хүчин болсон.

Улс төрийн томоохон шийдвэрүүд дээр эрх баригч, сөрөг хүчин хоёрын харилцан хамаарал өндөр байна. Түүнийг 2024 оноос хойших улс төрийн олон үйл явдлаас харж болно. Гэхдээ тус хоёр нам хоёулаа дотроо зодоонтой байгаад байна. Ер нь бол, УИХ-ын 2024 оны сонгуулиас хойш аль алийнх нь доторх бүлэг, фракцууд хоорондоо дайтсаар ирлээ. Энэ нэгэнт нууц биш байхаа больсон. Харин одоо эрх ашгийн жижиг нэгдлүүдээ орхиж, намынхаа үзэл баримтлал дээр нэгдэхгүй бол хоёр том сонгууль хаяанд ирчихлээ. МАН-ынхан нэг хэсэг өөд уруугүй нүдэлдэж байснаа бодвол намдсан. Гэхдээ сүүлийн үед зарим нэг үйл явдлаар дотоод зодоон нь илрээд байна. Тухайлбал, өнгөрсөн долоо хоногт “…ГИХГ-ын дата мэдээлэлтэй найман нөүтбүүк алдагджээ. Аюулгүй байдлын зэрэглэлтэй мэдээлэл алдагдсан байж болзошгүй нөхцөл байдал үүсжээ. Энэ хэргийг тус газрын дарга Н.Ууганбаяр нуун дарагдуулжээ” гэх мэдээлэл цахим орчинд түгсэн. Гэтэл уг асуудлыг ГИХГ-ынхан дотоод хяналтаараа өнгөрсөн 2025 оны арванхоёрдугаар сард илрүүлж, шалгалтын ажиллагаа явуулсан байх жишээтэй. Тодруулбал, тус газрын дотоод хяналтаар “…Нэр бүхий албан хаагч шинээр худалдаж авсан компьютерүүдийг албаны байрнаас зөвшөөрөлгүй гаргаж, хувийн зорилгоор бусдад шилжүүлсэн” гэдгийг тогтоож, асуудлыг хууль хяналтын байгууллагад шилжүүлжээ. Өөрөөр хэлбэл, алдагдсан компьютерүүд шинэ байсан нь “…ГИХГ-ын дата мэдээлэлтэй”, “…Аюулгүй байдлын зэрэглэлтэй мэдээлэл алдагдсан байж болзошгүй” зэрэг мэдээллийг үгүйсгэж буй юм.

Харин “…ГИХГ-ын ажилтан "…Хулгайд алдсан" гэж мэдүүлсэн ч компьютерүүдийг ломбардад барьцаалсан байж болзошгүй” гэдэг нь үнэн бололтой. Үүнээс гадна, он солигдсоны дараахан нийслэл, дүүргийн татварын албаны дарга нар Дубай руу аялаад ирсэн. Үүнийг цахим сүлжээгээр хүчтэй түгээсэн.

ТЕГ-ын дарга Б.Цогтнаран “…Битгий яв гээд байхад яваад өгсөн. Би лав чөлөө өгөөгүй. Тэдний аяллын мөнгө төсвөөс гараагүй. Хэний хаанахын мөнгөөр аялж явааг би мэдэхгүй” гэж хэвлэл, олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр баахан ярив. Тэгсээр олны анхааралд оруулсан. Гэтэл уг үйл явдлын үзүүр явсаар нийслэлийн удирдлагуудыг чиглэв. Нийслэл, дүүргийн татварын дарга нарыг Хөшигийн хөндий дэх “Чингис хаан” нисэх онгоцны буудалд Дубайгаас газардахад зарим мэдээллийн хэрэгслийнхэн хүлээж тосож байгаад ярилцлага авав. Тэгэхэд, Нийслэлийн татварын газрын дарга М.Болдбаатар “…Дарга нар маань Дубай руу туршлага судлах гэж явсан. Төсвийн орлогын талаар туршлага судлах гэж явсан. 20 жилийн дотор хөгжсөн орон тул туршлага судлах гэж явсан. Нийслэлээс зохион байгуулсны үндсэн дээр яваад ирж байна. Бид Нийслэлийн Засаг даргын газрын дэргэдэх Хэрэгжүүлэгч агентлаг юм. Энэ утгаараа явж ирсэн. Би шууд удирдлага тул дүүргүүдийн дарга нарт чөлөө өгсөн. Өөрөө бол Ерөнхий газарт мэдэгдсэн. ТЕГ-ын дарга Б.Цогтнаранд хандсан. Хүсэлтээ өгсөн. Миний хувьд хариуцлага хүлээнэ. Залуу дарга нарынхаа амьдралыг хохироомооргүй байна” хэмээн ярьсан. Ингээд уг дуулианы учиг тайлагдаж, “үзүүр” нь нийслэлийн удирдлагууд руу чиглэв.

Энэ хоёр асуудал наанаа ГИХГ-ын дарга Н.Ууганбаяр, Нийслэлийн Засаг дарга Х.Нямбаатар хоёрыг онилсон мэт харагдана. Гэвч, цаагуураа Засгийн газар, НЗДТГ хоёрыг чичэлж буй хэрэг юм. Бас, “…Эдгээрийг нам дотроосоо явуулаад байна” гэж яригдаад байгаа нь тун муу юм.

Яагаад гэвэл, хоёр том сонгуулийн өмнөх тун хариуцлагатай байх жил эхлээд байхад ингэх нь МАН-д л ихээхэн хортой юм. “…Засгийн газарт хэн нь хүчтэй байна вэ” гэдэг дээр фокус хийж шоглож тоглохоо МАН-ынхан татах цаг нь болсон. Явж явж Г.Занданшатарын тэргүүлсэн Засгийн газар нь сайн байвал МАН сонгуульд амжилттай оролцоно. Түүнчлэн, нийслэл бол ямар ч сонгуулийн зүрх нь болдог. Нийслэлд унасан нам ер нь тэр сонгуульд уначихдаг талтай. Гэтэл, нам нь дотроо зодолдоод, улс төр учир нь олдохгүй бужигнаад жил гаруй болсон ч Х.Нямбаатар нийслэлийн ажлыг арга эвийг нь олоод аятайхан авч яваа юм. “…Хүний өөрийнгүй ингэж дүгнэж байна” гэдэг үгийг улс төрийн хүрээнийхэн ярьдаг болсон. Тэгэхээр намаа бодвол МАН-ынхан одоо больцгоох хэрэгтэй болж байна. Эс тэгвээс иймэрхүү дуулианыг хөндлөнгөөс “үлээн” хөөргөнө. Үр дүнд нь МАН-ын улс төрийн нэр хүнд улам унана. Товчхондоо, бусад намд боломж олгож, тэдний “идэш” л болоод дуусна.

АН бас дотроо зодоонтой л байна. Томоор нь харвал, “Женко”-гийн хэд ба бусад гээд хуваагдчихсан бололтой юм. “…Женког АН-аас зайлуулъя” гээд удлаа. Энэ асуудлаа эртхэн шийдэхгүй бол бас л ирэх сонгуулиудаар хохирол амсана. Улсын дээд шүүх өнгөрсөн долоо хоногт Үндсэн дүрмийнх нь өөрчлөлтийг баталлаа.

Түүний дагуу бүх шатандаа ротац хийх боломжтой болсон. Тиймээс, ротацаараа л сайтар “шүүх” нь АН-ынхны дотоод зодооноо зогсоох гол ажил нь болоод байгаа юм. Гэхдээ тэр нь хальж дэвээд намын дарга О.Цогтгэрэлийгээ “…Огцруулна” гээд дайрчих тал бас бий. Учир нь, О.Цогтгэрэлийг АН-ын дарга болоход нүргэлж байсан намынхных нь алга ташилт бүдгэрсэн. Уг нь, АН-ынханд Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газарт хамтарчихаад УИХ, бусад тайзнаас улс төр хийх боломж хомс үе байсан. Л.Оюун-Эрдэнийг огцруулсан. АН-ын боломж нээгдсэн. Гэвч, АН-ын дарга О.Цогтгэрэл энэ “алтан үе”-ийг ашиглаж чадалгүй өнөөг хүргэж байна. Сүүлдээ АН “сул сөрөг хүчин” гэдэг хочтой ч боллоо. Өөрсдөө ч тэгж үздэг болов. Үүнд, “гаднах доторх” нөхцөл байдлын талаарх хардлагууд нөлөөлж байна. Юуны өмнө, тэр ротацыг өөрөө өртчихгүйхэн шиг харин өөрт хэрэгтэй, намдаа ашигтай байхаар зохион байгуулах хэрэгтэй. Товчхондоо, ротацын үр дүнд намынх нь эв нэгдэл хангагдах ёстой. Гэхдээ, намынхаа эсэргүүнүүдийг бөөнд нь “хашаа”-ны гадна үлдээвэл эрсдэлтэй, гаднаас нүүлгэх чулуу ямар хэцүү вэ гэдгийг юу эс андах билээ. Энэ бол О.Цогтгэрэлээс улс төрийн тун ухаалаг нүүдэл шаардана.

Нөгөөтэйгүүр АН-ынхан “…Ер нь О.Цогтгэрэл маань сөрөг хүчний лидер байж чадах нь уу. Дарга маань цаагуураа эрх баригчидтай тохироод байна уу. Ерөнхийлөгчийн 2027 оны сонгуулийг эрх баригч МАН-д алдаад, УИХ-ын 2028 оны сонгуульд ялахаар ярьсан уу.

Эрх баригчдыг намар огцруулах боломж байхад ашиглалгүй өнгөрөөсөн. Оны өмнө дэд сайдуудын томилгоонд үндэслээд өргөн барих гэж байсан саналаа яагаад цааш нь хийчихэв” гэх зэргээр санаа оноогоо уралдуулаад эхэлжээ. Тэгэхээр, О.Цогтгэрэл сөрөг хүчний улс төрөө чангаруулах шаардлагатай болж байгаа юм. Эс тэгвээс энэ хавар АН-ын даргын суудал ганхаж, “ротац” яригдахыг өнөөдрийн байдал нь үгүйсгэхээргүй л болжээ. Эцэст нь, 2027, 2028 оны дараалсан хоёр том сонгуулийн өмнөх томоохон хоёр нам иймэрхүү байдалтай байна. Хэрэв тэд дотоод зодооноо зогсоохгүй бол МАН-ынхан улс төрийн нэр хүндээ унагаж, АН-ынхан даргаа огцруулж таарах даг.

Б.ОЧИР

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

Бүхэл намаржин дайн дажин болж байж Г.Занданшатар Ерөнхий сайдаар тэсэж үлдсэн. Юу ч болоод өнгөрөв, бүү мэд. Ямар ч байсан УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан суудлаасаа мулт үсэрч, УИХ-ын гишүүн Х.Булгантуяа аягүйтвэл эргүүлэн татагдаж магадгүй болсон. Тэр УИХ-ын дэд дарга байв. Г.Занданшатар уул нь Ерөнхий сайд,дээрээс нь намын дарга болох санаатай энэ бүх дажинг эхлүүлсэн юм. Гэвч энэ бүх бужигнааны дараа ганц Ерөнхий сайд дээр торж үлдлээ. Гэхдээ энэ бол голох юм биш, тэрбээр бүхэл бүтэн улсын Ерөнхий сайд гэдэг бол асар том эрх мэдэлтэй, улсдаа дээрээсээ гурав дахь албан тушаал билээ. Түүнд улсыг эрхшээх бүх эрх мэдэл байна. Харин мөнгө алга. Мөнгийг бодлогоор бий болгодог. Тэгэхлээр бодлого байхгүй байна гэсэн үг. Мөнгө байхгүй байгаагийн баталгаа нь татвар хураалт чангарч, татвараа өгөөгүй аж ахуйн нэгжийн дансыг хааж байгаагаас илт харагдана. Бас төрийн сан нь хаалттай, ямар ч гүйлгээ хийхгүй байна гэж халагласан хүмүүсээр дүүрсэн нь үүнийг илтгэнэ. Чаддагаараа татвар л авч байна, өөр бодлогын чанартай юу ч хийхгүй өдий хүрлээ. Нүүрсээ үнэд оруулах, алтаа ухах, бүр цаашилбал газрын ховор элементээ ашиглах зэрэг эдийн засагт эерэг дохио болох юу ч хийхгүй нь амь тэмцмээр. Харин олон том үйлдвэрээ хувьчлах шийдвэр гаргасан нь ганц нааштай эерэг дохиог зах зээлд хүргэсэн хэлбэр юм уу даа. Гэхдээ ингэж ярих бол байдаг л зүйл. Сүүлийн 30 жил ингэж ярьж байгааг бид мэднэ. Яг хийгээд эхэлбэл хүмүүст итгэл төрнө. Үүндээ бодлого гаргаад УИХ-аар хэлэлцэгдээд эхэлбэл л юм хөдөлж эхэлнэ. Тэр цагт нь итгэхээс наана нь бол итгэхэд бэрхтэй.Чуулган шинэ онтой зэрэгцээд амарна. Тэгэхлээр он гартал үүнийг хийж амжих уу. Бараг л амжихгүй байх. Бензинд оочерлосон хэвээрээ, мөнгө хайж гүйсэн компанийн захирлуудтайгаа л шинэ он гаргах нь байна.

Ө.Тулга

Ардчилсан намынхан дэд сайд томилсон шийдвэрээ эргэж харахгүй бол Засгийн газрыг огцруулна гэж мэдэгдэв. Энэ тэдний анхны сүрдүүлэг биш. Өмнөх Засгийн газар огцорсны дараа буюу 2025 оны 6-р сарын 12-нд АН-ын дарга асан Лу.Гантөмөр “Манай намаас томилогдсон хяналтын болон бүтээмжийн менежерүүдээр оролдвол Ерөнхий сайдын арьсыг өвчинө шүү” хэмээн шантаажилж байв. Ийм улс төрийн шатнааж өнөөдөр дахин давтагдав.

АН засагт хамтарч байхдаа хяналтын болон бүтээмжийн 30 менежерийг төрийн өмчийн “Эрдэнэт” үйлдвэр, “Эрдэнэс Тавантолгой тэргүүтэй компаниудад томилсон байдаг.

Бүтээмжийн нэртэй л болохоос бүтэлтэй ажилласан нэг ч хүн байхгүй. Харин ч зарим нэг нь төрөөс төрсөн тэрбумтан болсон талаар хэвлэлээр нэр устайгаа цоллогдоод явж байгаа.

Эдийн засаг хүнд байна гэж УИХ дахь АН-ын бүлгийн дарга О.Цогтгэрэл бас л буруутгав. АН-ын дарга байсан Лу.Гантөмөр 2025 оны тэн хагаст буюу зургаан сарын хугацаанд Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засгийн хөгжлийн сайдаар ажиллаж, эрх ямбыг нь эдэлж байсныг мартана гэж баймааргүй юм. Дэд сайдын тухайд жилийн 30 тэрбумын төсвтэй 128 менежерийг цомхотгоод 16 дэд сайд томилсон л хэрэг. Засгийн газрыг хэмнэлт хийлээ гэж буруутгаад байгаа нь өөрөө буруу улс төр баймаар.

Д.Дандар

Sonin.mn