Хүн ер нь арчаагүй. МАН-ын байж байгаа үүний сонгодог кейс. Ерөөс: Төрийн албан тушаалтан мөнгө мэддэг, хөрөнгө хөдөлгөдөг эрх мэдэлгүй байх ёстойг МАН-ынхан Монголын ард нийтэд ухаарууллаа. Хүн, тэр дунд МАН-ынхан албан тушаал, эд мөнгөний төлөө нүдээ ухахаас өмнө нөхдөө барьж идэж байна. Уул нь: Авлига, албан тушаалын хэрэг илэрч, гэм бурууг хүлээлгэх нь зөв. Гэвчиг: Зарим тохиолдолд энүүгээр халхавчилсан хэлмэгдүүлэлт яваад байх шиг. Ард нь эднийхээ албан тушаалыг авч эрх мэдэлд хүрэх гэсэн шунал л байна. Дэндүү ил юм, тэр нь.

МАН 24 оны УИХ-д ялж олонх болсон. Ард нийт энэ намыг сонгосон гэсэн үг. Гэвчиг: Сонгуулиас 10 сарын дараа сонгогчдын өгсөн саналыг өөрчилсөн. Намын дарга, Ерөнхий сайдаа сольсон. Уул нь: Хуулийн жинхэнэ хэлээр энэ нь төрийн эрхийг сонгуулийн бус буюу хууль бусаар шилжүүлэн авсан явдал. Төрийн эрхийг сонгуулийн бус аргаар авах нь Монгол Улсын Үндсэн хуулиар хориглогдсон. Үндсэн хуулийн 3 дугаар зүйлд: Төрийн эрх мэдлийг хууль бусаар авах, авахаар завдахыг хориглоно гэж заасан. Энэ нь: Ардчилсан ёсны үндсэн зарчим. Зөвхөн бүх ард нийтийн сонгуулиар дамжуулж л төрийн эрхийг барих эрх үүсдэг. Тиймийн учраас: Энэ бол Эрүүгийн ноцтой гэмт хэрэгт тооцогддог үйлдэл. Гэтэл нь: Ийнхүү хэлүүлэхгүйн тулд 24 оны сонгуульд МАН-ыг удирдаж орсон гол хүмүүсээ гэмт хэрэг, ёс зүйтэй холбоотой юмнуудаар булж, сошиалд нүдэж байгаад буулгаж авдаг болж.

МАН-ыг 24 оны сонгуульд удирдсан гол хүмүүс нь МАН-ын дарга Л.Оюун-Эрдэнэ, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Д.Амарбаясгалан, Нийслэлийн МАН-ын хорооны дарга Х.Нямбаатар гурав нь юм. 24 оны сонгуулийн өмнө Л.Оюун-Эрдэнийнх нь нэр хүнд сайн байсан. Ард нийт ерөнхийдөө МАН-аас уйдан залхах талдаа орсон байсан ч Л.Оюун-Эрдэнийн явуулсан мега төслүүд, Баялгийн сан, И-Монгол болон ковидыг давсан, авлигатай тэмцсэн зэргийг сонгуулиар дэмжсэн. Энэнтэй маргаад хэрэггүй байх. Мөнхүү: Сонгуулийн хуулийн шинэ зарчмаар намын жагсаалт орж ирэхэд намчин биш, нийгмийн бүлгүүдийг багтаасан. МАН-ын дарга нь өөрөө тойрогт нэр дэвшсэн. Гээд ялалтаасаа 10 сарын дараа албан тушаалаасаа мулт үсэрсэн. Бэрийн цүнхний юмаар огцруулсан. Тэрнээс хойш дахин 10 сар өнгөрлөө. Одоо бүх МАН-аараа өнөөх Л.Оюун-Эрдэнийгээ дэвсэлж байна. МАН-ыг 24 оны сонгуульд ялуулсан бас нэг гол хүн бол Д.Амарбаясгалан. Тэрээр Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нь байсан. Ерөнхийд нь тэр хүнийг цаг хугацааны нөөцөд байсан МАН-ын дарга гэж олон хүн тодорхойлохыг сонсож ирсэн. МАН-д гурван ялалт дараалж авчирсан ялалтын менежер ч гэж намынхан нь өргөмжилдөг байсан, санаж байвал. Тэр байгаагүй бол МАН үнэндээ ялахгүй байсан гэдэг юм. Гол нь МАН-ынхан Д.Амарбаясгалангаа Ерөнхий нарийн бичгийн дарга байхад цул бодлоготой, эв нэгдэлтэй байсан нь одоо харагддаг. Тэрээр МАН-ын гурав дахь ялалтын дараа УИХ-ын дарга болсон. Л.Оюун-Эрдэнийгээ огцорсны дараа МАН-ын даргад өрсөлдсөн. Тэгээд хэрэг үүсгүүлсэн. Хүн амь, Бор тээгийг авсан гэдэг хэргүүдийг сошиалаар тохсон. Гэвчиг: Тэр бүгд нь гүтгэлэгдүү юм болж хувирсан. Гүтгээд байсан амнууд одоо дуугаа хурааж, таг. Ийнхүү Л.Оюун-Эрдэнийгээ, Д.Амарбаясгалангаа дарж аваад одоо Х.Нямбаатар руугаа бууны хошуу, сэлэмний ирийг чиглүүлж. Ерөөс: МАН-ыг 24 онд ялуулсан гурвын сүүлчийнх нь Х.Нямбаатар нь. Тэрээр Нийслэлийн МАН-ын дарга болсон нь 24 оны сонгуульд энэ нам ялахад гол үүргийг гүйцэтгэсэн. Үнэмлэхүй ялсан. Энэнтэй бас л маргах аргагүй. Гэтэл нь Туулын хурдны зам төслөөр дамжуулан Х.Нямбаатарынхаа багийг намнаж эхэллээ. Сонгуулийн дараа МАН-ын толгойд заларсан дарга, эздэд тэр таалагдахгүй байгаа. Х.Нямбаатарынх нь нэр хүнд өндөр, дарга болон эзнээсээ дээш. Тэрний хэр хэмжээгээр зогсохгүй явдаг улстөрч. Ямар ч толгой улстөрч өөрөөсөө дээш гардаг улстөрчийг доороо явуулдаггүй. Тэрнээс болоод Л.Оюун-Эрдэнэтэйгээ, Д.Амарбаясгалантайгаа, эдүгээ Х.Нямбаатартайгаа дайтаж буй. Гэлээ гэхдээ: Улс төрийн дайндаа мега төслөө татан оруулж балладаг нь ч яаж байгаа юм, энэ маш муу. Тэрээр өчигдөр өглөө сошиал хуудсандаа: Хуулийн махны машин албан ёсоор хотод ажиллаж эхэлсэн байна. Манай залуучуудыг ээлж дараалан 48 цаг баривчилж байна. Гэмт хэрэгт хэнийг ч сэжиглэж, шалгаж болно. Жишээ нь: Т.Даваадалай орлогч дуудахад нь очсон. Гэрийн хаягтай, оргон зайлаагүй, мөрдөгчийг айлган сүрдүүлээгүй, нотлох баримт устгаад дахин гэмт хэрэг үйлдсэн гэх зүйлгүй байхад амралтын өдөр өдөржин байлгаж байгаад шөнө дунд айдас төрүүлэн 48 цагаар баривчилсан байх юм. Хэрэг хянан шийдвэрлэх хуулийн ажлын хэсгийг ахалж байсан хүний хувьд мөрдөн шалгах ажиллагааг хорьж мөрдөж хөтөлж явуулдаг аргачлалаас нь өөрчлөх гэж хуулийг нь батлуулсан. Харамсалтай нь яг хүн байвал хэрэг нь олдоно, хорьж мөрдөж хүлээлгэнэ гэдэг тактик хэвээр оршсоор байна. Намайг тойруулж буудаж байхаар намайг шалга. Албан тушаал, эрх мэдэл солилцдог уг нь хоёр арга бий. 1: Намын хурлаар, 2: Хонгилоор. Мэдээж 2 дахийг сонгосон бол тойруулж буудаж олон хүн хэлмэгдүүлж байхаар намайг дуудаж шалга гэж бичжээ. Энэ зөв. Онилж чиглэсэн хүнээ биш, яг ажил хийж байгаа залуусыг нухаад байхаар энэ улсад ажил хийх хүн ховор боллоо. Энэ бүгдээс нэхэхэд: МАН-д 100 жилийн өмнө зүүнтний нугалаа гэж 1 юм болж байсан. Өмнө энийг дурдсан. Тэрхүү зүүнтний нугалаа нь: Коминтернийн заавраар Сталины загварын бодлогыг хэрэгжүүлэх буюу хүчээр социализмд шилжүүлэх хүч хэрэглэсэн туршилж байсан гэж түүхчид үздэг. Тэр яг ингэж явсан. Хэдэн хүн хэлмэгдсэн. Улсын эдийн засагт том хохирол учирсан. Тэр нь МАН-д дахиж.

Базах нь ээ: Энэ гурвын тухай МАН-д хайртайдаа бичиж байгаа юм биш. Гагцхүү: МАН-ын энэ тогтоож буй жишээ сурвалж бол Монголын төрд цаашаагаа гай болно гэдгийг сануулах гэж байгаа төдий. Гайд автсан төрөөс юу ч хүлээх хэрэггүй. Эдийн засгаа яг энэ Туулын хурдны замын төсөл шиг нураана. Тэгэхлээр: Улстөрчид тогтолцоо ярих цаг ирж. Ядах нь ээ: Сонгуулиар өгсөн ард нийтийн саналыг сонгуулийн дараа өөрчилдгийг зогсоох шаардлагатай болж. Нэмээд: Төрийн өмчтэй үйлдвэр, компаниуд цөөлөх нь зөв. Тэгэхгүйгээс: Сонгуулийн үеэр нэг дүр, сонгуулийн дараа ард нийтийн хүсээгүй дүр хүчээр гарч ирээд төр барьдаг эмгэнэлт тавилан руу Монгол нэгэнтээ орлоо. Жишээ нь: 25 оны 6 дугаар сараас 26 оны 3 дугаар сар хүртэл суусан Г.Занданшатар нь, 3 дугаар сараас хойш сар шахуу болж байгаа Н.Учрал нь ард нийтийн хүсээгүй Ерөнхий сайд нар. 24 оны сонгуулиар сонгоогүй Ерөнхий сайд нар гэсэн үг. Ийм байхад иргэд, ард нийт: Төрөө сонгож байна гээд сонгууль өгөөд маргааш нь хулхидуулах хэрэг байгаа юм уу? Тэгэхлээр: Хүсээгүй Ерөнхий сайд нарыг ээлж дараалж тавиулаад байхгүйн төлөөнөө Ерөнхий сайд огцорч байгаа бол УИХ тарж, сонгуулийг дахин хийдэг тогтолцоо руу ордог ч юм уу орох нь зүйн хэрэг. Энэ хэвээрээ яваад байж болохгүй л болж. Яагаад гэхнээ: Эд нар жоомнуудаа алж байхдаа байшингаа шатаачих шиг болох юм … Тэр байшин нь Монгол Улс.

Ө.Батбилэг

"Өдрийн сонин"

/2026.04.28/

УИХ-ын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Цахим хөгжил, инноваци, харилцаа холбооны сайд Ч.Номин иргэдийн хамгийн ихээр сонирхож буй 16 нас хүрээгүй хүүхдийн цахим хэрэглээг хязгаарлах хуулийн төслийг хаврын чуулганаар өргөн барина гэж ярилаа. Түүний тодруулга яриаг хүргэе.

---

-Та 16 нас хүрээгүй хүүхдийн цахим хэрэглээг хязгаарлах хуулийн төсөл өргөн барина гэж мэдэгдлээ. Энэ төсөлд эцэг эхчүүд ам сайтай байна. Энэхүү хаврын чуулганаар өргөн барьж амжихаар байна уу?

-Сошиал орчинд үр хүүхдүүдээ хамгаалах асуудал маш чухал болоод байна л даа. Ялангуяа хуурамч мэдээллээс, цахим залилангаас хүүхдүүдээ сэргийлэх, хамгаалах эрэлт хэрэгцээ үүсчихлээ. Ийм учраас 16 нас хүртэлх хүүхдүүдийг хязгаарлалтайгаар нийгмийн сүлжээнд оруулах хуулийн төсөл санаачилсан. Эцэг эхчүүд үнэхээр ам сайтай байна. Хуулийн төслийн хувьд одоогоор Боловсролын яамтай зөвлөлдөөд явж байна. Энэ хуулийн төслийг хаврын чуулганаар өргөн барьж амжина. Үүнтэй зэрэгцээд AI ашиглан хүний дүр төрхийг зөв зохистой бүтээх тухай хуулийн төсөл бас яригдаж эхэлсэн. Цахим орчинд хүний дүр төрхийг АI ашиглан танигдахгүй хэмжээнд хүртэл хувиргах гэх мэт эрсдэлүүд гарч эхэлсэн учраас энэ хуулийн төслийг ярьж байгаа юм. Дашрамд дурдахад, миний бие хувь гишүүн байхдаа энэ талаарх судалгааг хийж байсан. Товчхондоо цахим орчинд хүний дүр төрхийг хэрхэн зөв зохистойгоор ашиглах вэ гэсэн агуулга бүхий хуулийн төслийг мөн өргөн барих гэж байна.

-Цахим орчинд AI ашиглан хүний царай төрхийг дуурайх асуудлыг хуульчилна гэдэг цагаа олсон зөв шийдэл байна шүү. Хиймэл оюун ухааны чиглэлээр хууль эрх зүйн орчинд хийх ажил хэр их байна гэж та харж байна вэ?

-Манай яамны хувьд Монгол Улсын хэмжээнд мэдээлэл технологийн үйлдвэрлэлийг бий болгох, хиймэл оюун ухааны бодлого стратегийг гаргах гээд нэн яаралтай ажлууд их бий. Ц.Баатархүү сайдын үед эхлүүлж байсан хиймэл оюун ухааны стратегийг үргэлжлүүлж, илүү бодитой болгохыг зорьж байгаа. Түрүүн танд онцолсончлон цахим орчинд аливаа зүйлийг AI ашиглан танигдахгүй хэмжээнд хүртэл хувиргаж, хуурамч байдлыг бий болгож байна. Ингээд харахаар бид цахим ур чадвар гэдэг зүйлийг анхаарах хэрэгтэй болчихсон. Өнөөдөр бүх салбарт мэдээллийн технологижилт явагдаж байна. Энэ утгаараа бүх хүний амьдралд мэдээллийн технологи нөлөөлж байгаа. Тиймээс цахим ур чадварыг иргэддээ, төрийн албан хагачиддаа, үр хүүхдүүдээ суулгах нь хамгийн чухал зүйл болсон. Би түрүүн нэг судалгаан дээр ажилласан гэж хэлсэн дээ. Тэр судалгаагаар нийт иргэдийн 46 орчим хувь нь тодорхой түвшний цахим ур чадвартай байна. Төрийн албан хаагчдын 20 орчим хувь нь цахим ур чадвартай байна. Гэтэл төр засаг үйлчилгээнийхээ 70-80 хувийг цахимжуулчихсан. Өөрөөр хэлбэл, ийм нөхцөлд төрийн албан хаагчдын цахим ур чадварт онцгой анхаарах ёстой гэсэн үг. Тэгж байж төрийн үйлчилгээ иргэдэд хөнгөн шуурхай, хурдан түргэн, ямар ч чирэгдэлгүй хүрнэ.

-Өмнөх сайдын үед “И-март”, “Номин” зэрэг сүлжээ дэлгүүрүүдэд автоматаар И-баримт нь бүртгэгддэг ажлыг эхлүүлж байсан. Энэ ажил цаашаа үргэлжилж байгаа юу?

-И-Монголиа дээр ямар технологийг нэвтрүүлсэн бэ гэхээр И-баримтыг тухайн үйлчлүүлэгчийн банкны карттай холбочихсон. Үндсэндээ иргэн өөрөө зөвшөөрөөд банкны карттайгаа холбочих юм бол тухайн хүний бүх хэрэглэж байгаа баримтыг И- баримт бүртгээд НӨАТ-ын буцаан олголт олгогддог болсон. Энэхүү систем үргэлжлээд явж байгаа. Өнгөрөгч долоо хоногт Ерөнхий сайд төрийн бүх цахим үйлчилгээг хувийн хэвшлээр хийлгэдэг болгоно, төр өөрөө ямар нэгэн систем хөгжүүлэхгүй гэсэн бодлогыг гаргасан. Энэ бодлого энэ газрын тэргүүлэх бодлого байна. Энэ нь юу вэ гэвэл иргэн та сүлжээ дэлгүүрүүд, мөн үүрэг телефоны утаснууд гээд гээд энэ бүх аппликейшн дээрээ төрийн үйлчилгээг шууд авах боломжтой болж байгаа гэсэн үг. Үндсэндээ дан ганц И-Монголиа төрийн үйлчилгээг үзүүлэхгүй. Утасныхаа дуртай аппликейшнээр ороод паспортоо захиалдаг, иргэний үнэмлэхнийхээ лавлагааг авдаг сервисийг бид оруулахаар ажиллаж байна. Иргэндээ төрийн үйлчилгээг ойртуулах, хялбар болгох ийм бодлогыг төр барьж байгаа. Мөн Хууль зүй, дотоод хэргийн яамтай хамтран хуулийн цахим системийг шинэчлэх тал дээр ажиллаж байна. Жишээлэхэд, хувь хүн биеэрээ очиж байж нотариат хийлгэдэг асуудлыг иргэдэд чирэгдэлгүйгээр шийдэж өгөхөд анхаарч байна. Энэ ажил шийдэл болоход жаахан урт хугацаа шаардана. Цагдаа дээр хэрэг бүртгүүлдэг, прокурор хянаад шүүх рүү шилждэг хуулийн явц, цикл бүхлээрээ иргэнд өөрт нь хянагдаж болохыг мөн судалж байна. Үндсэндээ цагдаа, прокурор, шүүх дээр хаана нь удаад байгааг иргэн өөрөө хянаж байх, энэ бүх зүйлийг ил тод болгох асуудлыг Хууль зүй, дотоод хэргийн яамтай хамтарч шийднэ. Мөн хууль, шүүхийн байгууллагуудтай хуулийн хүрээнд нэгдсэн байдлаар хамтарсан систем хийгдэхээр Засгийн газраас чиглэл гарсан.

Н.Баяр

-ГАДААД ХАРИЛЦААНЫ САЙД Б.БАТЦЭЦЭГ АЯЛАГЧ Ө.БАТБАЯРЫГ ЭЛЧИН САЙД БОЛГОХ ГЭЖ УЛАЙРСАН ХАГАС ЖИЛИЙН ХУГАЦААНД АНУ ДАХЬ МОНГОЛЫН ЭЛЧИН САЙДЫН СУУДАЛ ЭЗЭНГҮЙ БАЙСАН. ЭНЭ БОЛ МОНГОЛ ТӨРИЙН ЭМГЭНЭЛ-

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Хэвлэл мэдээллийн албаны даргаар, мөн МҮОНРТ-ийн дэд захирлаар ажиллаж байсан Ё.Батбаяртай ярилцлаа.

---

-Та Монголд ирээд удаж байна уу. Хүмүүс таныг Америкт байгаа гэж боддог юм билээ?

-Тийм ээ, намайг АНУ-д байгаа гэж бодоод байх шиг. Би Монголд ирээд гурван жил болж байна. Долоо хоног бүр олон улсын байдлын талаар улс төрийн нэвтрүүлэг цахимаар явуулдаг ийм ажилтай. 2007 оноос АНУ-д ажиллаж амьдарсан. 2011 онд Монголд ирэхдээ Ерөнхийлөгчийн Хэвлэл мэдээллийн албыг хариуцах саналыг хүлээн авсан. Дараа нь МҮОНРТ-ийн дэд захирлаар ажилласан. Монголын 150 сэтгүүлчийг Америк руу авч явж байсан гээд яривал тэр үеийн сонин содон үйл явдал зөндөө. Анх яаж Америк явсныг хүмүүс сонирхдог. “UBS”телевизээр “Хөгжлийн гарц” нэвтрүүлэг хийдэг байсан. Монголд суугаа бүх л Элчин сайдууд манай нэвтрүүлгээр орж тухайн орны Монголд явуулж байгаа бодлого, харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай ярина. Бээжинд Монголыг хамран сууж байгаа Элчингүүд манай нэвтрүүлэгт оролцохоор онгоцоор ирдэг байсан. АНУ-аас Монгол Улсад сууж байсан дөрвөн ч Элчин сайд орж байсан. Энэ үед АНУ-ын ЭСЯ-аас “Манай Төрийн департамент буюу Гадаад яамны Олон улсын хэвлэл мэдээллийн албанд ажиллаж болно,тэгвэл бид зөвшөөрнө” гэж санал тавьснаар Америк явж байлаа. Тэнд 15 жил амьдарсан байна.

-Олон улсын сэтгүүлч, судлаачийн хувьд та Монгол Улсын гадаад харилцаа, дипломат албанд шүүмжлэлтэй ханддаг. Тухайлбал, “АНУ-д суугаа Элчин сайд нь Ө.Батбаяр биш, харин түүний гэргий Б.Батцэцэг сайдын дүү” гэж нийтийн сүлжээнд бичсэн. Үүнийг асуухын өмнө Ардчиллын баянбүрд гэгддэг манай улс Америкийн визний хоригт орсныг асууя, энэ юу болов?

-АНУ-д 15 жил болохдоо хоёр, гурван ч Ерөнхийлөгчийн айлчлал, Гадаад харилцааны сайдын айлчлал мөн НҮБ-д манай төр засгийнхны хийж буй айлчлал гээд тэр бүгдийг сурвалжилж, яриа хэлэлцээрийг нь сонсож байлаа. Энэ бүгдэд америкчууд дэлхийд, тэр тусмаа Төв Азид-д АНУ-тай өдий хүртэл харилцаагаа зузаатган авч яваа хамгийн ардчилсан улс бол Монгол Улс гэж хэлж байсан. Ардчиллыг хамгийн сайн хөгжүүлж байгаа, таны хэлдгээр Ардчиллын баяр бүрд болсон орон гэж манайхыг хэлдэг байсан. Гэтэл өнөөдөр яагаад энэ улсыг Америк визний хоригт оруулчихав гэдэг асуудал сонин байна. Манай төлөөлөгчийн газар АНУ-д анх нээгдсэнээс хойш 37 жил болж байна. Энэ хугацаанд есөн Элчин сайд ажилласан. Визний хоригт орсон энэ асуудал яалт ч үгүй одоо Элчин сайдаар ажиллаж байгаа Ө.Батбаяртай холбоотой. Өмнө нь Элчин байсан эрхмүүд бүгд дипломат албанд ажиллаж байсан, дипломат сургууль төгссөн, дипломат ёс жаяг гэж юу байдгийг төгс мэддэг хүмүүс байсан. Тэгтэл одоогийн Элчин сайд Ө.Батбаяр Гадаад явдлын яаманд ганц ч жил ажиллаж үзээгүй, дипломат алба гэдгийг мэдэхгүй ийм хүнийг дээрээс татаасаар томилсон нь маш харамсаар юм болсон. Ямар хүнийг томилж байна гэдгийг АНУ-ын Төрийн департамент бүгдийг хянаж байгаа. Гэтэл зүгээр нэг аялагч нөхрийг томилсон нь доромжлол мэт болсон. Үүнийг америкчууд шууд хэлэхгүй, тэр нь дипломат ёсонд нийцэхгүй. Харин Америкийн гаргаж байгаа бодлого, Монголыг визний хоригт оруулж байгаа энэ бүх зүйл бол Монголын Элчин сайдад америкуудын өгч байгаа том дохио, монголчууд бидэнд хариугаа өгч байгаа илэрхийлэл. Дипломат алба гэдэг маш том сургууль, ёс жаяг байдаг. Наад зах нь дипломат яриаг эхлүүлэх гэдэг харилцааны том соёл байдаг. Албан уулзалтыг дипломатууд хэзээ ч албан яриагаар эхлүүлдэггүй. Нөгөө хүнийхээ уур амьсгалыг өөрчлөх, нөгөө хүнээ таних үүднээс яриаг зөөлөн маягаар сонирхолтойгоор эхлүүлдэг. Яаж эхлүүлэхээ өмнө нь нарийн боловсруулсан байдаг. Монголын Элчин Ө.Батбаяртай уулзахад дипломатууд ямар тактик хэрэглэхээ мэдэхгүй. Учир нь тэр ямар сургууль төгссөн нь тодорхойгүй. Монголд байсан “Сэрүүлэг” гэж хувийн сургуулийг Америкийн дипломатууд байтугай монголчууд өнөөдөр бараг мэдэхгүй. Дэлхий дээр олон диплломатуудыг бэлтгэж байгаа дөрвөн том сургууль бий. Манай ихэнх дипломатууд төгссөн Москвагийн Олон улсын харилцааны их сургууль байна. АНУ-ын Жоржтауны Олон улсын харилцааны их сургууль байна, АНУ-ы Харвардын их сургуулийн Гадаад харилцааны танхим гэж байгаа. Эдгээрээс гадна нэг номерийн гэгддэг Оксфордын их сургууль байна. Энэ сургуулиудыг төгсөж дипломат болох гараагаа эхэлж гэж боддог байтал Монголоос АНУ-д томилогдсон Элчин сайд монголчууд өөрсдөө бараг мэдэхгүй “Сэрүүлэг” нэртэй хувийн сургуулийг төгссөн нь дипломатуудын дунд гологдохоос гадна, тэднийг доромжилсон мэт явдал болсон.

-Дипломат албаны “А” ч байхгүй, зүгээр нэг аялагчийг яагаад Монголын гуравдагч хөрш гэгддэг Америк гүрэнд Элчингээр тавьж байгаа юм бэ. Таны хэлээд байгаачлан хамаатан садан юм уу?

-Шуудхан хэлэхэд Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэгийн хамаатан гэсэн яриа дуулддаг. Баттай эсэхийг мэдэхгүй байна. Хүмүүсийн яриагаар бол Ө.Батбаярын гэр бүлийн хүн Б.Батцэцэг сайдтай хамаатан гэсэн яриа байгаа. Энэ талаар хэвлэл мэдээллийн байгууллага, сошиалаар их бичигдсэнийг та бас мэдэж байгаа байх. Хэрвээ үнэн бол үүн шиг ичгэвэтэр юм байхгүй. 2021 оны 11 дүгээр сард Ө.Батбаярыг УИХ-аас Элчин сайдаар томилсон. Өмнөх Элчин сайд Ё.Отгонбаяр 2021 оны гуравдугаар сард ажлаа өгсөн. Энэ хугацаанд манайх АНУ-д Монголоо төлөөлсөн Элчин сайдгүй байсан. АНУ-тай дипломат харилцаа тогтоосноос хойш анх удаа бүтэн зургаан сарын хугацаанд Элчин сайд томилогдохгүй, ЭСЯ, Элчин сайдын суудал эзэнгүй байсан. Дэлхийн хөдөлгөгч том гүрэнд Элчин сайдыг шууд зөрүүлэн томилдог. Гэвч юунаас болж зургаан сар Элчингүй байв гэхээр ерөөсөө л Б.Батцэцэг сайд өөрийн хүн болох Ө.Батбаяр гээчийг томилох гэж улайран зүтгэсэн нь илт байна. Тэр үед дэлхийн геополитикийн байдал, эдийн засгийн нөхцөл байдлыг аваад үзэхэд маш эгзэгтэй цаг мөч байсан. 2020 онд ковид гарсан, дэлхийн эдийн засаг яаж уналтад орсныг бид мэднэ. Ковидоос дөнгөж гарч ирж байх үед манайх Элчин сайдгүй яам нь эзгүй зургаан сар болно гэдэг яаж нөлөөлөх үү. Мөн Орос Украины дайн эхлэх гээд байсан. 2022 оны 2 дугаар сард Орос Украйны дайн гарсан, дайн болох нь гэдгийг дэлхий нийт хоёр жилийн өмнөөс мэдэж байсан. Гэвч энэ нөхцөл байдлыг Монгол тоогоогүй. Дээрээс нь Хятад хилээ хаасан асуудал гээд олон улсын геополитикийг манайтай шууд хамааралтай энэ онцгой нөхцөлд Гадаад харилцааны сайд энэ бүгдийг бодолгүй, улс орныхоо гадаад бодлого харилцааг үл тоосон мэт байдал үзүүлж, өөрийн хүнээ Элчин сайдаар томилох гэж улайрч зүтгэсний горыг өнөөдөр Монгол Улс амсаж байна. Визний хоригт орсон асуудлыг гогцоог би ингэж харж байна.

-Манайх визний хоригт орчихлоо. Гэтэл сайн ажилласан гэж Б.Батцэцэг Гадаад харилцааны сайдаар дахин томилогдож, Ө.Батбаяр Элчин сайдаар дахин сунгагдсан. Юм ойлгодог хүнд энэ бол маш том доромжлол мэт санагдах юм. Ө.Батбаярын Элчин сайдын албаа ямар үнэлгээтэй хашсан гэж хэлэх вэ?

-Ө.Батбаярын өнөөдрийн хийж байгаа ажлыг дүгнэвэл маш муу гэсэн үнэлгээг шууд өгнө. Хугацааг нь дахиад сунгасанд үнэхээр гайхаж байгаа, харамсаж байгаа. Ө.Батбаяр өнөөдөр дипломат харилцааг юу гэж ойлгоод байна гэвэл Америкт байгаа монголчуудаар өөрийгөө тойрон хүрээлүүлээд сууж байвал болоод байна гэж бодоод байх шиг байна. Үгүй ээ, энэ бол консулын ажилтны ажил. Дипломат хүний хийх гол ажил бол хоёр улсын харилцаа хамтын ажиллагаа, нөхөрлөл, ялангуяа дайн болж байгаа энэ үед улс орныхоо аюулгүй байдлыг улс төр, эдийн засгийн хувьд хэрхэн яаж хангах вэ гэдгийг бодох учиртай. Гэвч ингэж бодож, хийж хэрэгжүүлж байгаа юм огт алга. Харин тэндээс авч байгаа мэдээллээр ерөөсөө хийдэг ажил нь олон медаль тараах. Хамгийн ичгэвэртэй нь манай Зам тээврийн яамны олгодог “Онц тээвэрчин” гэдэг цолыг АНУ-д байгаа том тэрэгний жолооч нарт өгч байгаа явдал. Ийм тэмдэг тараагаад явж байна гэдэг бол мэдлэг боловсрол тааруу хүний л ажил. Учир нь өөрийн гэх хүчгүй, дорой хүн л бусдыг мөнгө төгрөг, одон медалиар хуурч өөрт татах гэж оролддог. Б.Батцэцэгээс өөр Гадаад харилцааны сайдтай, Ө.Батбаяраас өөр Элчинтэй,өндөр дээд мэргэжлийн хүмүүс байсан бол өнөөдөр Монгол, Америкийн харилцаа урьдынх шигээ ямар дээд хэмжээнд байхав. Америкийн хөрөнгө оруулагчид, улстөрчдийг Монгол руу татсан хоёр улсын хамтын ажиллагаа шинэ түвшинд байх байсан. Гэтэл Америкт байгаа монголчуудаар өөрийгөө тойрон хүрээлүүлчихээд түүнийгээ жигтэйхэн том ажил гээд сууж буй Элчин сайдтай байгаа нь үнэхээр харамсалтай. Миний энэ ярилцлагыг магадгүй АНУ-д байгаа хүмүүс уншаад дургүй нь хүрнэ байх, гэвч ийм муухай жишиг тогтоож байгаа нь жигшмээр.

АНУ-д явуулсан Элчин нь ийм тас хөндий, дипломат алба байтугай Монгол Улсын гадаад бодлого, хууль тогтоомж гэж чухам юу болохыг ч бараг мэдэхгүй ийм нөхөр байтал манай Гадаад харилцааны сайд саяхан яаж онигоо болсныг та бүхэн Төрийн ордонд харсан байх.

-Байнгын хорооны хуралдаан дээр Д.Цогтбаатар гишүүнтэй хэрэлдсэнийг та хэлээд байна уу?

-Тийм ээ, УИХ-ын Аюулгүй байдал гадаад бодлогын байнгын хорооны хуралдааны үйл явцыг хэлж байна. Төрийн энэ том хуралдаан дээр бүхэл бүтэн улс орны Гадаад харилцааны яамны сайдын амнаас гарч байгаа үг бүхэн улс орны өмнөөс хэлж байгаа үгтэй ижил дүйж очно. Гэтэл тэр УИХ-ын гишүүний асуултад хариулахгүй, би чиний сурагч юм уу гэж гудамжинд хүнтэй хэрэлдэж байгаа юм шиг ёс зүйгүй байдал гаргасан нь үнэхээр итгэвэртэй явдал болсон. Гадаад харилцааны яамны сайд хүн ноот бичиг гэх энэ амархан асуултад ердөө ганцхан өгүүлбэрээр хариулахад болно. Ноот бичиг хоёр төрөл байдаг нэг ньулс орноо төлөөлсөн, нэг нь хувийн ноот бичиг байдаг гээд хэлчихэд чадахгүй байна гэдэг үнэхээр ичгэвэртэйг харлаа. Олон улсын дипломат албаныхан Б.Батцэцэг сайдын энэ байдлыг хараад Монгол Улсыг хэрхэн дүгнэсэн бол гэхээс харамсал халаглал төрж байна. Тэр хүний биеийн хэлэмж, байгаа байдал зэрэг нь үнэхээр бүдүүлэг, ёс зүйгүй харагдсан, ямар ч мэдлэг боловсролгүй юм байна гэж захын хүн ойлгохоор харагдсан. Биеийн хэлэмжээс нь харахад, ямар дээрэнгүй, энэ улсын хатан хаан юм уу гэмээр л харагдсан. Асуулт асуусан Д.Цогтбаатар гишүүн аргаа барахдаа “Б.Батцэцэг сайдыг би ноот бичиг гэдгийг мэдэхгүй байна гэж яаж мэдэх юм бэ” гэж хэлсэн. Ийм л Гадаад харилцааны сайдтай, ийм л Элчин сайдтай байна шүү дээ, Монгол Улс. Тэгээд бодоод үзэхгүй юу. Визний хоригт Ардчиллын баянбүрд гэгддэг Монгол Улс орчихлоо. Гэтэл Узбекистан, Тажикистан, Киргизистан гээд таван стан орон ороогүй. Тэр бүү хэл Трамп Станы таван оронтой дээд хэмжээний уулзалт хийж эдгээр орнуудад Америкийн хөрөнгө оруулалтыг татах гэрээ хэлэлцээр хийсэн. Визний хоригт Гүрж улс орсон. Гүржийн удирдагч сүүлийн 10-аад жил ОХУ-ын бодлогыг хэрэгжүүлж, ардчилал, ил тод байдлыг устгаж, нухчин дарж байгаа ийм орон. Энэ оронтой манайх хамт хоригт орсон.

-Ардчиллын баянбүрд гэгдэж байсан Монгол Улсыг Америкийн визний хоригт оруулж Монголын гадаад бодлогыг сөнөөж байгаа Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэгт хариуцлага тооцох, түүнийг огцруулах, мөн Элчин сайд Ө.Батбаярыг эргүүлэн татаж мэргэжлийн туршлагатай дипломатыг Элчингээр томилох шаардлага үүсч байна. Үүнд та ямар хариулт өгөх вэ?

-Монголд хариуцлагын тогтолцоо гэдэг зүйл байхгүй болсны жишээ энэ хүмүүс төрийн өндөр алба болох Гадаад харилцааны сайд, Элчин сайдын ажлаа үргэлжлүүлээд явж байна. Америкийн хоригт орно гэдэг бол Ардчилсан Монгол Улсын хувьд байж боломгүй зүйл. Гэвч эдгээр тушаалтнуудтай хариуцлага тооцохгүй байгаа нь, энэ тухай огт яригдахгүй байгааг юу гэж ойлгох уу. Зүйн ёсны хувьд бол хатуу хариуцлага тооцох учиртай. Өнөөдөр Монголд Америкийн хөрөнгө оруулалттай компани байхгүй. Бүгд гараад явсан. Ер нь Америкийг Монголд оруулж болохгүй гэдэг хаалт хоёр хөрштэй холбоотой. Энэ бүхнээс харахад манай гадаад бодлого, Б.Батцэцэгийн удирдаж байгаа яамны бодлого маш буруу байгаа юм. Зүгээр нэг аялагчийг Америкт суух Элчингээр ичиж зовохгүйгээр томилно гэдэг бол ГХЯ-нд ажиллаж, зүтгэж байгаа залуучуудын хүсэл эрмэлзлийг зүгээр л тас цохьсон явдал. Америкт Бэхбат гуай ямар мундаг сайд байв, Алтангэрэл гуай байна, Равдангийн Болд гуай байна. Энэ хүмүүсийн хувьд бол Б.Батцэцэгийн тавьсан гэх Ө.Батбаяр гэдэг аялагч бараг доромжлол шиг санагдаж байгаа байхгүй юу. Дипломат харилцаан дээрээ Монгол Улс том бодлого барихгүй бол дэлхий дахинд элэг доог болох ийм гутамшигтай байдал руу орж байна.

Д.Батболд

"Өдрийн сонин"

/2026.04.27/

Өнгөрөгч долоо хоногт хуульчидтай уулзаж жаал ярилцлаа. Улс төрийн хавийнхантай ч бас. Нэг юман дээр л их санаа сэтгэл зовцгоож байна. Монголд улс төр, засаг төрийн хямрал нүүрлээд баларч байсан нь шүүх рүү халдлаа гэж. Энэ тухайд: Жишээ баримттай ярьдаг болсон байна.

Алив улс орны Ардчиллыг илэрхийлдэг хэдхээн баталгаа байдаг. Нэг нь шүүх засаглал. Монгол Улс Ардчилсан нийгэмтэй гэдэг. Тэрний улмаас: Ардчилсан нийгэмд амьдрах баталгаа бол шударга шүүх гээд бүгд найддаг. Гэвчиг: Шүүх засаглал Ардчиллын баталгаа болж байгаа үгүйг хэлэхэд хэцүүдэж. Сүүлийн үесд улам бүр, улайм цайм улс төрийн маягтай шийдвэрүүдийг гаргадаг боллоо. Сүүлдээ доод шатны шүүхүүдийн гарах шийдвэрийг Дээд шүүх дээр хуралдаж байгаад үүрэг чиглэл өгч, лүндэн тушаал буулгаж зааж өгдөг болж. Өнгөрөгч долоо хоногийн дундуур Дээд шүүх дээр бүх шатны Эрүүгийн хэргийн шүүгч нар хурал хийжээ. Дээд шүүхийн хяналтын шат, Нийслэлийн шүүхийн давж заалдах шат, дүүргийн анхан шатны эрүүгийн танхимын шүүгч нар хуралдсан байна. Тэрэн дээр: Дээд шүүхийн өгсөн чиглэлийг анхан шатны шүүх биелүүлэхгүй байна гэх шүүмж өрнөжээ. Тэр нь Хөгжлийн банкны хэрэгтэй холбоотой, тэрэн дундаа Н.Алтанхуягтай холбоотой яригдаж. Анхан шатны шүүгчийг: Чи Үндсэн хууль зөрчиж цагаатгаад байна гэж шүүмжилцгээж. Үндсэн хуулийн 48.1-т: Шүүхийн үндсэн тогтолцоо Дээд шүүх, аймаг, нийслэлийн шүүх, сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүхээс бүрдэх бөгөөд шүүхийг тойргийн зарчмаар байгуулж болно. Шүүхийг Эрүү, Иргэн, Захиргааны зэрэг шүүн таслах ажлын төрлөөр дагнан байгуулж болно. Дагнасан шүүхийн үйл ажиллагаа, шийдвэр нь Дээд шүүхийн хяналтаас гадуур байж үл болно гэж зааж. Гэлээ гэхдээ: Шүүхийн үйл ажиллагаа гэдэг нь Монгол Улсын Үндсэн хууль, Шүүхийн тухай хууль болон бусад хуулиар тогтоосон үндэслэл, журмын дагуу шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн иргэн, хуулийн этгээдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалах, зөрчигдсөн эрхийг сэргээх, хэрэг, маргааныг хянан шийдвэрлэхтэй холбогдсон эрх зүйн цогц үйл ажиллагааг хэлдэг.

Энэ нь Шүүгчийн шийдвэр гаргах үйл ажиллагаанаас гадуур. Үндсэн хуулийн 49.1-т: Шүүгч хараат бус байж, гагцхүү хуульд захирагдана гэж заасан. Цаашаагаа: 2-т нь: Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, УИХ-ын ба Засгийн газрын гишүүн, төр, нам, олон нийтийн бусад байгууллагын албан тушаалтан, иргэн хэн боловч шүүгчээс шүүн таслах үүргээ хэрэгжүүлэхэд хөндлөнгөөс оролцож болохгүй, 3-т нь: Шүүгчийн хараат бус, шүүхийн бие даасан байдлыг хангах зорилгоор ШЕЗ ажиллана, 4-т нь: ШЕЗ шүүх, шүүгчийн шүүн таслах ажиллагаанд оролцохгүйгээр, гагцхүү хуульчдаас шүүгчийг шилж олох, эрх ашгийг нь хамгаалах зэрэг шүүхийг бие даан ажиллах нөхцөлөөр хангахтай холбогдсон үүргийг биелүүлнэ гэсэн байна. Гээд харах нь ээ: Шүүх засаглал дотор маш муухай үйл явдлууд болж байгаа нь харагдана. Уул нь: Улс төрийн шийдвэр шүүхийн шийдвэр болж гарах ёсгүй.

Өмнөхөнтэй нэг хэргийг шүүх шийдсэн. З.Энхболд, Б.Энх-Амгалан хоёрт холбогдох хэрэг. Шулуухандаа: З.Энхболдын хэрэгт хуулийн үндэслэл огт алга. Энийг хэдхээн юмаар тайлбарлаж болох юм байна.

1-т: Хэргийн зүйлчлэл буруу. Эрүүгийн хуулийн 22.1 дүгээр зүйлд: Нийтийн албан тушаалтан албан үүрэг, бүрэн эрх, албан тушаалын байдлаа урвуулан ашиглаж, эсхүл зориуд хэрэгжүүлэхгүй байж өөртөө, эсхүл бусдад давуу байдал бий болгосон бол нийтийн албанд ажиллах эрхийг хоёр жилээс таван жил хүртэлх хугацаагаар хасаж нэг жилээс таван жил хүртэлх хугацаагаар зорчих эрхийг хязгаарлах, эсхүл нэг жилээс таван жил хүртэлх хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ гэж заасан. Энд заасан нийтийн албан тушаалтан нь З.Энхболд биш. Мөнхүү: Энэ хуульд заасан албан тушаалын байдал гэдэгт албаны эрх нөлөө хамаарна. Урвуулан ашиглах гэж албан үүрэг, албан тушаал, албан тушаалын байдлын эрх мэдлээ албаны эрх ашгийн эсрэг, эсхүл хувийн ашиг сонирхлоо гүйцэлдүүлэх зорилгод ашиглаж хийх ёстой үйлдлийг хийхгүй байх, хийх ёсгүй үйлдэл хийх, эрх мэдлээ хэтрүүлэхийг ойлгоно. Гэтэл нь: З.Энхболдыг буруутгаад байгаа Эрүүгийн хуулийн заалтыг нэг бүрчлэн задлаад харах нь ээ хуульд заасан шаардлага хангагдаагүй, энэ нөхцөлүүд бүрэн тогтоогдоогүй. Тиймийн учраас: Гэмт хэрэг юм байна аа гэж үзэхгүй. Гэмт хэрэг гэж үзэхгүй учраас шүүхэд шилжүүлэх ёсгүй байна.

Харин: Эрүүгийн хуулийн 22.1 дүгээр З.Энхболд нийтийн албан тушаалтан байх шаардлага тавигдана. З.Энхболд тэр нь биш. Б.Энх-Амгалан ч сайд байхдаа хийх ёстой ажлаа л хийсэн харагдаж байгаа. Харин ч Б.Энх-Амгалангийн хувийн компанид зам эзэмшүүлсэн шийдвэрийн ачаар тэр замыг хувийн компани өөрийнхөө хөрөнгөөр засаад, тэр зассан замаар нь Тавантолгойн ордоос Чойр чиглэлд нүүрсний экспортын тээвэрлэлт явсан. Ковидын үед автоматаар хил нэвтрэх бүх боомт хаагдсан байсан. Чухамхүү тэр үед энэ замаар экспортын тээвэрлэлт хийгдэж Монгол Улсад үлэмж хэмжээний орлого оруулж байсан гэсэн тоо, баримтуудыг өмгөөлөгч нар нь шүүх дээр ярьж. Цаашаагаа: Давуу байдал олж авсан гээд байгаа "Их дэлгэмэл ингүүн" ХХК нь давуу байдал олж аваагүй, харин ч хохирч. Яамнаас замыг бэлэн байлгах үүрэг авсан, замд 8 тэрбум төгрөг зарцуулсан, энэ замаар зөвхөн тэр компанийн машин яваад тээвэрлэлт хийгээд ашиг олоод, давуу байдал олж авсан гэж прокурорууд яриад байдаг. Гэтэл нь: Маш удаан хугацаанд хэдэн 100 компанийн хэдэн 1000 машин яваад тээвэрлэлт хийгээд, ковидын үед улс, орны эдийн засагт их хэмжээний орлого оруулах тээвэрлэлт хийгдэж. Энийг Б.Энх-Амгалангийн өмгөөлөгч Батсүх хэлээд холбогдох баримтуудаа гаргаж өгч гээд байхад л: Давуу байдал олгосон, давуу байдал олж авсан гэж. Гэтэл нь: Давуу байдал гэж эдийн болон эдийн бус давуу байдал олж авахыг ойлгоно. Тэр нөхцөл энэ хэрэгт цугларсан баримтуудад байхгүй. Тэгэхлээр энэ гэмт хэргийн бас нэг шинж үгүйсгэгдэнэ.

2-т: Прокурорууд З.Энхболдыг хэрэг үйлдэхэд хатгагчаар оролцсон, өөрийн хамаарал бүхий хүмүүст ашигтай шийдвэр гаргуулахад Энх-Амгаланд нөлөөлсөн, улс төрд нөлөө бүхий байдлаа ашигласан буюу улс төрд нөлөө бүхий этгээд гэж үзээд яллагдагч болгож. Прокурорууд Улс төрд нөлөө бүхий этгээд гэж хэн бэ гэдгийг хуульд зааснаар биш, өөрсдийнхөөрөө хуулийг

буруу тайлбарлажээ. Улс төрд нөлөө бүхий этгээд гэж хэн бэ. Эрүүгийн хуулийн тайлбарт: Улс төрд нөлөө бүхий этгээд гэж Ерөнхийлөгч, УИХ-ын гишүүн, Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүн, дэд сайд, Цэцийн гишүүн, Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч, Дээд шүүхийн шүүгч, Улсын ерөнхий прокурор, УИХ-д ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг байгууллагын дарга, аймаг, нийслэлийн Засаг дарга, аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын дарга, яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга, Засгийн газрын агентлагийн даргыг ойлгоно гэж. Энд нэрлэн заасан албан тушаалууд дотор ЕТГ-ын гэдэг албан тушаал байхгүй. Прокурорууд хуулийн энэхүү заалтыг зөрчиж.

Басхүү: Хатгагч гэж хэн бэ. Эрүүгийн хуулийн 3.4.1-т: Бусдыг санаатай гэмт хэрэгт татан оруулсан, хөлсөлсөн, гэмт хэрэг үйлдэхэд зориуд хүргэсэн хүнийг гэмт хэргийн хатгагч гэнэ. Бусдыг гэмт хэрэгт бусдаар дамжуулан хатгасан хүнийг гэмт хэргийн хатгагчид тооцно гэж. З.Энхболдыг Б.Энх-амгаланг сайд байх үед утсаар ярьж өөрийн хамааралтай хүмүүст ашигтай шийдвэр гаргуулахад зориуд хүргэсэн гэж прокурорууд ялладаг. З.Энхболдыг Б.Энх-Амгалантай ярьсан гэж ЗТЯ-ны газрын дарга байсан Д.Доржханд, Төрийн нарийн бичгийн дарга С.Батболд хоёр мөрдөн байцаалтад мэдүүлж. Энэнд үндэслээд хатгагч гэжээ. Гэтэл нь: З.Энхболд, Б.Энх-Амгалан хоёр хоорондоо утсаар ярьсныг нотлоогүй. Энийг нотлоход үүрэн оператор компаниас лавлагаа аваад л болно. Тэр нь байхгүй. Нэмээд: Гэрч болсон Д.Доржханд, С.Батболд хоёр шүүхийн шатанд удаа дараа мэдүүлэг өгөхдөө байнга эргэж буцдаг. Тэр хоёр: Би мөрдөн байцаалтын шатанд тэгж яриагүй, өөрийнхөө бодлыг л ярьсан, сошиалаар тэгж байсаныг л хэлсэн гэсэн байна.

Гэрч гэж хэн бэ. Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 9.6.1-т: Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэхэд ач холбогдол бүхий нөхцөл байдлыг мэдэж байгаа хүнийг гэрч гэнэ гэж. Гэтэл нь: Д.Доржханд, С.Батболд 2 хуульд заасан шаардлага хангасан гэрч нар биш, сошиалаас авсан ховыг дамжуулсан, өөрийнхөө бодлыг л ярьсан хүмүүс.

3-т: Прокурорууд хамаарал бүхий этгээд гэдгийг буруу тодорхойлсон. З.Энхболдын дүү З.Хишигтогтох "Страто" ХХК-д ТУЗ-ийн гишүүнээр ажилладаг. Хөдөлмөрийн гэрээгээр цалин авч ажилдаг ажилтан. З.Энхболдын эхнэрийн төрсөн дүү Батдэлгэр нь Страто ХХК-д нягтлан бодогч. Ахиад л л хөдөлмөрийн гэрээгээр ажилдаг ажилтан. Тэрүүгээр нь харах нь ээ: "Страто" ХХК нь энэ хэрэгт хамаарал бүхий харагдахгүй. Нэмээд: З.Энхболд өөрөө энэ компанитай холбоотой ямар ч шийдвэр гаргаагүй, тийм шийдвэр гаргуулахаар Б.Энх-Амгаланд нөлөөлөөгүй байхад гэрч гэгдэх хүмүүсийн бодолд үндэслээд: Нөлөөлсөн гэж үзэх боломжгүй.

Ерөөс Үндсэн хуулийн 16.4-т: Монгол Улсын иргэн ажил мэргэжлээ чөлөөтэй сонгох, хөдөлмөрийн аятай нөхцөлөөр хангуулах, цалин хөлс авах, амрах, хувийн аж ахуй эрхлэх эрхтэй гэж заасан. Монголын бүх л нийтийн албан тушаалтанууд гэр бүлтэй, аав ээж, эхнэр нөхөртэй, ах, дүү хамаатан садантай. Тэд нар нь тус тусын амьдралтай. Өөр өөрийнхөөрөө ажиллаж амьдарна. Тиймийн учраас: З.Энхболдод тохиолдсон энэ юм цаашаагаа нийтийн албан тушаалтныг энэ мэтээр буруутгаж гэмт хэрэгтэн болгож болохоор буруу жишиг.

Базах нь ээ: З.Энхболдын гэх хэрэгт Улс төрд нөлөө бүхий этгээд хэн бэ, Албан тушаалын байдлаа урвуулан ашиглах гэж юу вэ, Бусдад давуу байдал олгосон нөхцөлийг хэрхэн хуульчилсан бэ, Бусдад давуу байдал олгогдсон байна уу, үгүй юу. Хэрэв давуу байдал олгогдсон байна аа гэж үзвэл ямар давуу байдал олгогдож вэ, Хатгагч гэж хэн бэ. Гэрч гэж хэн бэ, цаашаагаа Нотлох баримт гэж юу вэ гэх зэргээг наад захын юмнуудыг нягтлан шалгаж, үнэн зөвийг тогтоогоогүй. Тиймийн учраас хуулийн хүрээнд шийдвэр гаргаж чадаагүй. Тэгсэн байтлаа энэ хоёр хүнд ял оноосон. Өөрлөх нь ээ: Хуульд заасан гэмт хэрэг гэж үзэх шаардлага хангагдаагүй байхад гэрч гэх хүмүүсийн сошиалаас авсан мэдээлэл, хувийн бодол, хардлагад үндэслээд гэмт хэрэг үйлдэнэ гэж дүгнээд ял оноож. Энэ нь манай улсын шүүх улс төрийн захиа даалгаврыг сайн биелүүлдэг болсны л хангалттай нотолгоо. Ийнхүү: Улс төрийн захиалгаар хэнийг ч хэрэг зохиогоод хэрэгтэн болгож болдгийн жишээ нь З.Энхболд болж. Гэвчиг: Энэ хүнд зориулж зохиосон хэрэг нь хуулийн үндэслэл огтоос алга. Уул нь: Шүүх зөвхөн Үндсэн хууль бусад хуульд л захирагдах ёстой билээ л...

Ө.БАТБИЛЭГ

"Өдрийн сонин"

/2026.04.27/

Б.ГАРЬД

УУХҮ-ийн сайдаар ажиллаж байсан Г.Ёндон 2022 оны наймдугаар сарын 31-нд “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн ерөнхий захирлаар томилогдсон. Дөрвөн сарын дараа энэ албан тушаалд очсоных нь дөрвөн жилийн “ой” тохионо. Түүнийг “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн ерөнхий захирал болсноос хойш тус үйлдвэрийн худалдан авалт, төсөв хөрөнгийн зарцуулалт улам нууц байдалд орсон. Тэгсэн хэр нь, үйлдвэрийн удирдах албан тушаалтнууд авлига, албан тушаалын гэмт хэрэгт холбогддог нь хэвээр байсаар ирсэн.

Өөрөөр хэлбэл, АТГ дээр байсгээд л нэг захирал нь, хэн нэг удирдах албан тушаалтан нь шалгуулахаар очдог. Тэгсгээд хэрэг түвэг нь цайрдаг юм уу, сураг алдардаг. Мөн, Аудитын байгууллагаас жил тутам хийдэг шалгалтаар олон арвар зөрчил илэрдэг. Үнэндээ, аудитын дүгнэлт нь тэр бүр ил гарахгүй, далдлагддаг. Ил болсон аудитын дүгнэлтээс үзвэл, аудитаар илэрсэн зөрчил бүр нь АТГ дээр хэрэг болох хэмжээнийх байдаг. Г.Ёндонгоос өөр хэн нэгэн албан тушаал хашдаг этгээд энэ мэт зөрчил гаргасан бол аль хэдийнэ АТГ-т дуудагдах нь ойлгомжтой гэсэн үг. Тухайлбал, аудитын байгууллага ээлжит шалгалт болгож “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн 2025 оны санхүүгийн тайланд аудит хийжээ. Тэгээд “…Хязгаарлалттай” гэсэн дүгнэлтийг өгчээ. Учир нь, “Эрдэнэт үйлдвэр”-ээс Засгийн газрын тогтоол, дээд шатны байгууллагаас төсвийн жилийн дундуур, гэнэтийн шийдвэрүүдээр ирсэн чиглэлийн дагуу үйлдвэрийн үндсэн чиг үүрэгт хамааралгүй 33,582.7 сая төгрөгийн санхүүжилт, дэмжлэг олгожээ. Энэ нь “Эрдэнэт үйлдвэр”-т ирэх төсвийн дарамтыг нэмэгдүүлж, үйлдвэрийн урт хугацааны төлөвлөлтийг удаашруулах, төлөвлөгдсөн хөрөнгө оруулалтын ажлуудыг гацааж, ашигт ажиллагаанд сөргөөр нөлөөлжээ. Тухайлбал, “Төрийн өмчийн ерөнхий боловсролын сургууль, цэцэрлэгийн нүхэн жорлонг орчин үеийн стандартын шаардлагад нийцсэн ариун цэврийн байгууламжаар солих төсөл”-д 17.54 сая ам.доллар буюу 59,629.0 сая төгрөг төлөвлөж, Сангийн яаманд 24,179.4 сая төгрөг шилжүүлсэн. “Төрийн тахилгат Бурхан Халдун хайрханд хүндэтгэлийн цогцолбор барих ажил”-д 0.29 сая ам.доллар буюу 1,000.0 сая төгрөг төлөвлөж, тодотголоор 500.0 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэн баталж, БХЯ-ны ЗХЖШ-т 1,500.0 сая төгрөг олгосон. Шинэ Хархорум хотын төв цэг, төв талбайн тохижилтын ажлын санхүүжилтэд Зэвсэгт хүчний 256 дугаар ангид 222.8 сая төгрөг, нэмэлт гэрээгээр 36.5 сая төгрөг, бусад 109.6 сая төгрөг, нийт 369.0 сая төгрөг, хотын төлөвлөлтөд тусгагдсан ногоон байгууламж, нарс мод тарих арчлах ажилд “Бугант нандин” ХХК-д урьдчилгаа төлбөрт 1,396.4 сая төгрөг өгсөн. “Эрхтэн шилжүүлэн суулгах мэс заслыг хөгжүүлэх төсөл”-д 4,500.0 сая төгрөгийг төлөвлөж, 4,491.0 сая төгрөгийн дэмжлэг үзүүлсэн. Дундговь аймагт Говийн бүсэд мод үржүүлгийн газар байгуулах ТЭЗҮ хийх ажилд 39.8 сая төгрөг олгосон. “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-т таван менежерийн орон тоог нэмэгдүүлснээр төлөвлөгдөөгүй зардлын гүйцэтгэл 1,607.1 сая төгрөг болсон. Дээрх томилгоотой холбоотойгоор таван менежер, хоёр нарийн бичиг, нэг жолоочийн цалин хөлсний зардалд 1,192.9 сая төгрөг, тээвэр шатахууны зардалд 254.1 сая төгрөг, тавилга эд хогшил, цахилгаан хэрэгсэлд 160.1 сая төгрөг гарсан. Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлыг бууруулах арга хэмжээг санхүүжүүлэхээр 12.08 сая ам.доллар буюу 41,079.4 сая төгрөг төлөвлөжээ. Түүнийх нь гүйцэтгэл гараагүй байна. Ийн, “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн газрын чиг үүрэгт хамааралгүй, улс орон нутгийн төсвийн хөрөнгө оруулалтын болон урсгал зардал, нийгмийн шинжтэй зардлуудыг баталж, компанийн ашигт ажиллагааг бууруулсан зөрчлийг таслан зогсоох албан шаардлага хүргүүлсэн байна.

Мөн, 2025 оны эцэст 2026 оны нэгдүгээр сарын экспортын орлого буюу 235,748.2 сая төгрөгийг харилцагч зургаан аж ахуйн нэгжээс урьдчилан авч улсын төсвийн татварын урьдчилгаанд 177,385.0 сая төгрөг, “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн менежементийн төлбөрт 20,000.0 сая төгрөг, ОНХС-нд 5,000.0 сая төгрөг, Сангийн яаманд 754.2 сая төгрөгийн санхүүжилт олгожээ. Үүнээс гадна, Хаан банкнаас оны эцэст 141,943.4 сая төгрөг буюу 40.0 мянган ам.долларын 8.88 хувийн хүүтэй зээл авч үндсэн үйл ажиллагааны зардлыг төлсөн. Ингэснээр, 2025 онд төлөвлөсөн хөрөнгө оруулалтын төсвийг 58,535.2 сая төгрөгөөр бууруулж, зарим хөрөнгө оруулалтын ажлуудыг хойшлуулжээ. Энэ нь ирээдүйд үйлдвэрийн ашигт ажиллагаанд сөргөөр нөлөөлж, хүүгийн дарамтад оруулж, дараа дараагийн шаардлагатай хөрөнгө оруулалтыг татах боломжийг бууруулсан эрсдэл үүсгэжээ. Өөрөөр хэлбэл, ингэж “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн ирээдүйд орох орлогыг барьцаалж харилцагч байгууллагуудаас урьдчилан санхүүжилт татаж, улсын төсвийн хөрөнгийн дутагдлыг нөхсөн байна. Тиймээс, “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын санхүүгийн дарамт үүсгэж, зээл, зээлийн хүүгийн зардал төлүүлж, компанийн ашигт ажиллагааг бууруулахгүйгээр удирдлага зохион байгуулалтаар хангаж ажиллах албан шаардлагыг хүргүүлжээ.

Түүнчлэн, “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын худалдан авах ажиллагаанд оролцож буй байгууллагуудын өмнөх шалгарсан бараа, ажил, үйлчилгээний гүйцэтгэл болон олон гэрээг давхардуулан авч буй эсэхийг Үнэлгээний хороо нь үнэлдэггүй байна. Үүнээс болоод долоон багцтай тендер шалгаруулалтын таван багцад нэр бүхий хоёр компани шалгарч нийт 19,358,082,000.00 /Арван есөн тэрбум гурван зуун тавин найман сая наян хоёр мянга/ төгрөгийн гэрээг байгуулжээ. Энэ нь тендерт оролцогчид тавигдах санхүүгийн чадавхын шалгуур үзүүлэлтийг хангахгүй, гэрээнд заасан хугацаанд барааг нийлүүлэхгүй, гэрээний хэрэгжилт хангалтгүй байх эрсдэлтэй үүсгэжээ. Тиймээс, худалдан авах ажиллагааны тендерт оролцож байгаа аж ахуйн нэгжүүдийн санхүүгийн чадавхыг үнэлэхдээ тухайн аж ахуйн нэгжийн өмнө шалгарсан дуусаагүй ажлын төсөвт өртгийн нийлбэрээс тооцож бодитой үнэлдэггүй зөрчлийг таслан зогсоож, давтан гаргахгүй байх албан шаардлага хүргүүлсэн байна.

Бас, “Эрдэнэт Үйлдвэр ТӨҮГ-ын 2024 онд байгуулсан үндсэн гэрээнд тусгагдаагүй сургалтын зардал, онгоцны тийз, гадаадад байрлах зардлыг бэлтгэн нийлүүлэгч компаниар даалгаж, үйлдвэрийн газрын ажилчдыг гадаадад томилолтоор ажиллуулжээ. Тухайлбал: Ерөнхий захирлын 2025 оны А/70 дугаар тушаалаар 2025 оны гуравдугаар сард Австрали улсын Перт хотод сургалтад хамрагдах үйлдвэрийн газрын найман ажилтны гадаад томилолтын зардлыг “Майнтек техноложи” ХХК-иар даалгажээ. “Майнтек техноложи” ХХК, Эрдэнэт үйлдвэр ТӨҮГ-ын 2024 онд байгуулсан “Ил уурхайн программ хангамжийн лиценз” нийлүүлэх 2024/09-10-0369 тоот үндсэн гэрээнд 2025 оны дөрөвдүгээр сард нөхөн нэмэлт өөрчлөлт оруулсан байна. Ерөнхий захирлын 2025 оны А/329 дүгээр тушаалаар БНХАУ-ын Тянжинь хотод үйлдвэрийн газрын үйл ажиллагаатай танилцах, уулзалтад оролцуулахаар хоёр ажилтны гадаад томилолтын зардлыг “Ай эм трейдинг” ХХК-иар төлүүлжээ. Тус компани болон “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын 2024 онд байгуулсан “Бутлан тээвэрлэх хэсгийн туузан дамжуулгын хөтлүүр” нийлүүлэх 2024/02-11-0684 тоот үндсэн гэрээнд тусгагдаагүй байхад бэлтгэн нийлүүлэгч талаар даалгаж, ажиллуулжээ. Ингэж үндсэн гэрээнд тусгагдаагүй зардлыг бэлтгэн нийлүүлэгч компаниар даалгасан зөрчлийг таслан зогсоож, харилцагч байгууллагатай байгуулсан гэрээнд худалдан авах ажиллагааны тендерийн баримт бичигт тусгагдаагүй, хуулиар зөвшөөрөгдөөгүй нөхцөлөөр нэмэлт өөрчлөлт оруулахгүй байх албан шаардлагыг мөн хүргүүлсэн байна.

Дээрээс нь, өмнөх аудитаар “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-т санхүүгийн тайлангийн аудитаар хүргүүлсэн 103,097.0 сая төгрөгийн долоон албан шаардлага, 13,419.6 сая төгрөгийн долоон зөвлөмж, санхүүгийн тайлангийн аудитаар шалгасан нийцлийн асуудлаарх зөрчилд хүргүүлсэн хоёр албан шаардлага, хариуцлага тооцуулах хоёр албан шаардлагын нийт биелэлт 48.0 хувьтай байгааг Аудит онцолжээ.

Ер нь бол, Аудитыг Г.Ёндон тоодог ч үгүй юм байна. АТГ ч Г.Ёндонг “тоодоггүй” аж. Товчхондоо, “Эрдэнэт”-ийн Г.Ёндон энэ цаг үед яахын аргагүй дархлагджээ.

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ ДӨРӨВДҮГЭЭР САРЫН 27. ДАВАА ГАРАГ. № 79 (7821)

Эрх баригч намын байгуулсан дөрвөн ч Засгийн газрын Гадаад харилцааны сайдын албанаас буухгүй байгаа Б.Батцэцэгийн хамааралтай аж ахуйн нэгжүүд татвар төлөгчдийн мөнгөнөөс их хэмжээгээр “сааж” буй тухай баримттай мэдээлэл удаа дараа хэвлэлүүдээр мэдээлсээр.

Харамсалтай нь, илжигний чихэнд алт хийсэн ч сэгсэрнэ, ус хийсэн ч сэгсэрнэ гэгчээр хэвлэлд гарч байгаа нийтлэл, нэвтрүүлгийн мөрөөр шалгадаг ч үгүй, хариуцлага тооцох талаар эрх мэдэлтнүүд нь ганц ч үг ганхийхгүй байсаар.

Татвар төлөгчдийн мөнгө уйлдаггүй болохоор Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэгийн хамаарал бүхий аж ахуйн нэгжүүд ашиг хүртэж, төр мөнгөө хий урсгасаар байгаа билээ. Түүний хамаарал бүхий “Мөнхийн үсэг” тэргүүтэй аж ахуйн нэгжүүд нь төрөөс зарласан хамаг тендерүүдийг хамж байсан бол сүүлдээ хүний хувийн мэдээллийг агуулж байдаг гадаад паспорт хэвлэх ажилд Б.Батцэцэг сайдын хамаарал бүхий захирлуудтай компани орох болсныг нууц.мн сайтын С.Будрагчаа удаа дараа нэвтрүүлэг бэлтгэн олон нийтэд хүргээд байна. Түүнд дурдсанаар Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн 2018 оны зөвлөмжийг үндэслэн Засгийн газрын 2023 оны 69 дүгээр тогтоолоор үндэсний цахим гадаад паспортын бэлдцийг үйлдвэрлэх, бичилт хийх төрийн тусгай чиг үүргийг хэрэгжүүлэгч “Төрийн үнэт цаас” төрийн өмч давамгайлсан ХХК-ийг төр, хувийн хэвшлийн оролцоотой байгуулсан.

Энэ компанийн 51 хувийг төр, 49-ийг нь “Мегасон” гэх компани эзэмшдэг бөгөөд төрийн өмчийн хувьцаа эзэмшигчийн эрхийг Улсын бүртгэлийн ерөнхий газар эзэмшдэг. Энэ төрийн өмч давамгайлсан ХХК 2023 оны гуравдугаар сараас үндэсний цахим гадаад паспортын шинэ загварыг хэрэглээнд нэвтрүүлсний цаана ямар нэг ашиг сонирхол байсан юм биш биз гэх хардлага ч төрүүлдэг.

Энэ “Төрийн үнэт цаас” ТӨДХХК-ийн 49 хувийн хувьцааг эзэмшдэг “Мегасон” ХХК-ийн захирал, хувьцаа эзэмшигч нь Ц.Цэрэндолгор гэж хүн бий. Тэрбээр Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг хамааралтай аж ахуйн нэгжүүдийн хуулийн зөвлөх, хуульчаар ажиллаж байсан, хэд хэдэн төрийн өмчит компанитай байгуулсан гэрээнд Ц.Цэрэндолгор гарын үсгээ зурж баталгаажуулсан баримт ч байгаа юм.

Үүнээс үзэхээр яалт ч үгүй Б.Батцэцэг сайдын хамааралтай “Мегасон” гэх компани гадаад паспортын шинэ загвар батлуулж, хэрэглээнд нэвтрүүлсэн нь тодорхой болж байгаа юм.

“Мегасон”-ы гүйцэтгэх захирал Ц.Цэрэндолгор 2025 оны тавдугаар сард 1-23 дугаартай “Мэргэжил арга зүйн зөвлөгөө, туслалцаа хүсэх тухай” гэсэн албан бичиг Сангийн яаманд илгээж, УБЕГ-аас 2025 оны дөрөвдүгээр сарын 14-ний өдөр зарласан “Үндэсний гадаад паспортын бэлдэц авах” УБЕГ20250102013 дугаартай, 22.9 тэрбум төгрөгийн төсөвт өртөг бүхий тендерийг хүчингүй болгуулсан байдаг. Улмаар “Жордан Топпен трейд” гэх компанитай шууд гэрээ байгуулан 24 тэрбумаар гадаад паспортын бэлдэц авсан тухай сэтгүүлч С.Будрагчаагийн нэвтрүүлэгт тодорхой дурдсан.

Хэдийгээр “Жордан Топпен трейд” ХХК нь Б.Сувдмаа гэдэг хүний нэрээр бүртгэлтэй, эцсийн өмчлөгчөөр нь тухайн хүн байдаг ч гэлээ уг хүн нь Б.Батцэцэг сайдын хүү Г.Соджамцтай хамт Ви Эс Эм компанийг үүсгэн байгуулсныг нээлттэй мэдээллийн сангаас харж болно.

“Жордан Топпен трейд” ХХК-иас 24 тэрбум төгрөгөөр бэлдэц худалдан авсан үйлдлийг Үндэсний аудитын газрынхан шалгаад “улсын нууцад хамаарах бараа материал биш. Нээлттэй сонгон шалгаруулалт зарла” гэсэн мэдэгдэл хүргүүлсэн аж. Гэвч үл ойшоосон бололтой.

“Төрийн үнэт цаас” ТӨДХХК, “Мегасон”, “Жордан Топпен трейд” зэрэг компаниудын хооронд олон тэрбумын гүйлгээ хийгдсэн баримтууд шилэн дансанд бий. Энэ мэтээр Гадаад харилцааны сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Батцэцэгийн но-г хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн сэтгүүлчид ил болгож, олон тэрбумын луйврыг нь илчилчихээд байхад түүнийг шалгадаг газар алга. Гадаад паспорт хэвлэх нэрээр татвар төлөгчдөөс, иргэдээс хулгай хийж байгаа Б.Батцэцэг сайддаа хариуцлага хүлээлгэх ёс зүй МАН-ынхан, түүний дарга Н.Учралын тэргүүлсэн Засгийн газарт алга. Ёс зүйг өндөр түвшинд тавьдаг оронд бол танхимынх нь, намынх нь тэргүүн дуулианд холбогдоод байгаа албан тушаалтантайгаа уулзаад ёс зүй, сахилга, хариуцлага ярих ёстой сон. Хууль, хяналтын байгууллага ч аль эрт шалгаад эхэлчихсэн байх биз.

Харамсалтай нь, манайд гөлөг хуцахын дайтай ч авч хэлэлцэхгүй байна. Манай хууль сахиулагчид ч гэсэн эрх мэдэлтэнд долдой, энгийн ардад ширүүн харьцаж буйн илрэл ч энэ байж болно. Ганц саван хулгайлсан хүүд 10 жилийн ял шийтгэдэг хэрнээ эрх баригч намын том улс төрч нь том луйвар хийчихээд байхад хараагүй, мэдээгүй, сонсоогүй юм шиг таг чиг сууна. Б.Батцэцэг сайдын арыг ямар хүн хамгаалдаг болоод татвар төлөгчдийн мөнгийг луйвардсан байж болзошгүй олон баримт нь ил болчихоод байхад хариуцлага тооцуулахгүй байдаг юм бол оо!?

Я.БААТАР

News.mn

/2026.04.23/

АН хоронд орж, МАН хоёр хуваагдсан санал хураалтын дүнд Ерөнхийлөгчийн санаачилсан УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах хуулийн төсөл парламентын босго даваад буй.  УИХ-ын даргаасаа эхлээд, парламентад суудалтай намуудад ардчиллын эсрэг үзэл бодолтой гишүүд байгааг баталсан санал хураалтын дүн Монголын улс төрд шинэ МАНАН үүссэн гэдгийг илтгэв.

Урьдын түүхүүдийг харахад үзэл баримтлал бус эдийн засаг, эрх мэдлийн хуваарилалт дагасан ашиг сонирхолтой МАНАН буюу улс төрийн голлох хоёр хүчин МАН, АН дамнасан бүлэглэл Ерөнхийлөгч төвтэй оршиж ирсэн.  Энэ удаагийнх ч тэр жишгээр явж байна. Гэхдээ сулхан. Учир нь шинэ МАНАН-д багтсан гишүүдийг “Дарамтлуулсан, айсан, авлигадуулсан, худалдагдсан, хууртсан, барьцаалагдсан, тохиролцсон” зэрэг муу муухай тодорхойлолт дагаж байна. Ийм тодорхойлолттой гишүүд өөрсдийнхөө буюу парламентын ардчиллын эсрэг  кноп дарж, Ерөнхийлөгчид үйлчилсэн. Ерөнхийлөгчид таалагдах гэж намын үзэл баримтлал, иргэд сонгогчдоо үгүйсгэсэн АН-ын 18 гишүүн байгаа. Тэд нэг хүнд хэт их эрх мэдэл олгох хуулийг дэмжсэнээрээ олонхоороо хэлэлцэн шийдвэрлэдэг ардчиллын зарчмыг зөрчөөд зогсохгүй намынхаа бодлогыг сөрсөн.

Тэднийг УИХ-ын дэд дарга Б.Пүрэвдорж сонгогдон манлайлсан. Ерөнхийлөгч тэргүүтэй МАН-ын талаас 2017 онд есөн гишүүнтэй АН-ын бүлгээс Л.Болд, Ж.Батзандан нарыг урвуулж, УИХ-д бүлэггүй үлдтэл нь хагаралдуулж байсан шиг үйл явдал давтагдав. Тэр үед Л.Болд, Ж.Батзандан нар яг л одоогийн 18 гишүүн шиг шударга ёс ярьцгааж байлаа.

Энэ удаад Ерөнхийлөгчийн УИХ-ын гишүүний эгүүлэн татах хуулийн төслийг хэлэлцэх эсэхийг шийдвэрлэх санал хураалтын өмнө УИХ дахь АН-ын бүлэг ардчилсан парламентыг дархлаагүй болгох уг хуулийн төслийг үзэл баримтлалын хувьд дэмжээгүй. АН-ын 18 дээр ИЗНН-ын хоёр гишүүн нэмэгдсэнээр МАН-ын 37 гишүүнтэй хүч хавсарсан. Ерөнхийдөө  АН-ын 18, ИЗНН-ын хоёр гишүүн УИХ дахь Ерөнхийлөгчийн фракцын жигүүр маягаар ажилласан.

Харин тэдний эсрэг талд өнгөрсөн 2017 оноос Монголын улс төрд сууриа тавьсан Х.Баттулга, Л.Оюун-Эрдэнэ нарын хамтрал буюу МАНАН зогссон. Энэ бүлэглэл анх 2017 онд Х.Баттулга, У.Хүрэлсүх нарын хоршлоор үүссэн. Улмаар 2021 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар У.Хүрэлсүхийн талынхан зайгаа авч, МАН дарга Л.Оюун-Эрдэнэ залгамжлан Х.Баттулгын МАНАН-д байр сууриа эзэлсэн байдаг. Энэ удаад Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн хуулийн төслийг хэлэлцэхэд Х.Баттулга, Л.Оюун-Эрдэнэ нарын хамтарсан МАНАН-гийн 44 гишүүн эсрэг санал өгсөн ч цөөн хувиар ялагдаад байна. Энэ 44 дотор УИХ суудалтай таван намын төлөөлөл АН төвтэйгөөр тогтож байгаа. Яг санал хураалтын өдөр тасалсан, чөлөөтэй, гадаад томилолттой байсан гишүүд олонх нь 44 бүлгийн талынх бөгөөд хэлэлцүүлгийн явцад тэд хүч нэмэн орж ирнэ. Үндсэндээ 25 гишүүн санал хураалтад оролцоогүй. Тэд нэмэгдвэл, Х.Баттулга, Л.Оюун-Эрдэнэ нарын МАНАН УИХ-д олонх болж, Ерөнхийлөгчийн дарангуйлал тогтоох хуулийг унагаагаад зогсохгүй төрийн эрх барих боломжтой.

 

Эх сурвалж:

Д.Мягмардорж /NEWS.MN/

Шулуунаас шулуун хэлчихэд, улс уруудаж байна. Улс өгсөх үү, уруудах уу гэдгийг Засгийн газрын ажил анхи, Ерөнхий сайдын ур ухаантай холбоотой. Гэвчиг: Эдүгээгийнх шиг ийм уруу дорой Засгийн газар урьд хождын Монголд байсангүй, байх ч үгүй байх. Ерөнхий сайдын ажлыг хийхэд Н.Учрал жулдаж байна. Ерөнхийлөхөд: Энэ улс АН-тай хамтарсан Засгийн газар унаснаас хойш баларсан юм. Дэлхий хаалгаа барьсан ковидын үед ч одооных шиг байгаагүй. Энэ янзаараа Н.Учрал удахгүй. Учир юм нь: Н.Учралаас хүлээх юм ард нийтэд алга боллоо. АН-тай хамтарсан Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын биш гэхэд Г.Занданшатарын үе ч өнөөдөр мартагдаж. Н.Учрал бүгдээс нь ухарлаа. Тэрээр Ерөнхий сайд болсноос хойш дөрвөн удаа Засгийн газрыг хуралдуулжээ. Эхнийх дээрээ: 146 бизнесийн үйл ажиллагааг зөвшөөрөл нэртэй хориглолтоос чөлөөллөө. хоёр дахь хуралдаанаараа: Эдийн засгаа идэвхжүүлж, компани, аж ахуйн нэгжүүдээ дэмжих зорилгоор 2026 онд төлөвлөсөн төрийн 9376 хяналт, шалгалтыг цуцаллаа. Гурав дахиараа: 146 бизнесийн үйл ажиллагааг зөвшөөрөл нэртэй хориглолтоос чөлөөллөө. Дөрөв дэх хуралдаанаас: Багш, ажилчдын үндсэн цалинг 50 хувиар нэмэгдүүлж, нэмэгдэл, нэмэгдэл хөлсийг үндсэн цалингаас тооцож олгохоор боллоо. Эдгээр шийдвэрийг гаргаж. Нэмээд: Засгийн газрын дөрөв дэх хуралдаанаараа Туулын хурдны зам төслийг зогсоохоор шийдэж. Н.Учрал Ерөнхий сайд болоод 24 хонохдоо багш, эмч нарын цалинг яая даа, ард нийтийн уурыг хүргэхгүй яаж оноо авъя даа гэх арга барилаар л ажиллаж байна. Энд нууцгүй.

Энэний цаана: МАН-д 100 жилийн өмнө болж байсан Зүүнтний нугалаа дахиж байх шиг. Зүүнтний нугалааг олонх нь санана байх. 100 жилийн өмнөх 28-32 онд Монголын төр, засгаас Коминтернийн заавраар хэрэгжүүлсэн, улс орны бодит байдалд нийцээгүй хэт радикал, хүч хэрэглэсэн бодлого хэрэгжүүлсэн. Тэрүүгээр: Малчдын малыг нийгэмчлэх нэрээр хүчээр хурааж, хамтрал, коммун байгуулсан. Феодалын хөрөнгө нэрээр баячууд, тайж нарын өмч хөрөнгийг дайчлан хураасан. Сүм хийдүүдийг хааж, лам нарыг хүчээр хар болгох, албадан татвар авах бодлого явуулсан. Хувь хүмүүс бараа таваар арилжаалахыг хязгаарлаж, улсын монополь тогтоосон. Энийг нь тэр үеийн ард нийт эсэргүүцэж 10 жилийн өмнөх 32 оны зэвсэгт бослого гарч байв. 1932 онд Хөвсгөл, Архангай зэрэг аймгуудад ард түмний бослого дэгдэж, иргэний дайны хэмжээнд хүрсэн. Тэрхүү бослогыг Оросын цэргийн хүчээр дарсан. Тэрний дараа малчид малаа олноор нь нядлах, эсхүл хил давуулан туух болсноор малын тоо толгой эрс цөөрсөн. Уулаасаа Н.Учрал анх л Ерөнхий сайд болохдоо: Миний тэргүүлэх Засгийн газар ид шид амлахгүй, эдийн засгийн гайхамшиг бүтээнэ гэж хэлэхгүй гээд мэдэгдчихсэн. Басхүү: Би мега төсөл, Алсын хараа 2050 гээд урт холын 20, 30 жилийн юм ярьж ард түмнийг төөрөгдүүлэхгүй гээд ярьчихсан. Тиймийн учраас эдүгээ: Олон нийтийн яриад байгаагаар цалин цагаа, ТҮЦ энэ тэрхэн ярьж ишгэн популизм хийсэн шиг Ерөнхий сайдын суудалд тухалж байна. Уул нь Н.Учрал шиг: Юу ч хийхгүй гэсэн хүнийг Ерөнхий сайдад залах шаардлага үгүй. Гэвчиг: Амьдралдаа өлсөж үзээгүй шахуу өссөн тэрээр Ерөнхий сайд болчихоод ард нийтийг арай л дорд үзэж байна. Улс орон удирдаж байгаа хүн ард нийтийг дорд үзэх нь засаглалын хямрал, ёс зүйн доройтолд хүрснийх нь шинж. Гол нь: Энэнээс болоод нийгэмд олон сөрөг үр дагавар дагуулдаг. Энэний цаана: Эрх мэдлийн хэт төвлөрөл, иргэдээсээ тасарсан дарангуйллын хэлбэрт шилжих процесс явж байна гэсэн үг.

Мэдээжээр: Н.Учралын яриад байгаа цалинг цаваг хэрэгтэй. Тоо томшгүй зөвшөөрөл хэрэггүй. Гэвчиг: Мань Н.Учрал цалинг нь яриад, хэдэн зөвшөөрлийг сул тавьчихад эд нар яадаг юм гэж хандаж байна. Тийм биш. Уул нь: Ерөнхий сайд болж байгаа хүн Н.Учрал шиг: Ид шид бүтээхгүй буюу юу ч хийхгүй гэж хэлдэггүй. Хэн нэг улстөрч Ерөнхий сайд болохдоо ид шидийг амладаг. Амлах ёстой. Ерөнхий сайд ид шид амлаж, гайхамшиг бүтээхээ гайхуулж байж сонгогдож, томилогддог. Ард нийт хүсэл мөрөөдөлтэй байх ёстой. Тэрхүү хүсэл мөрөөдлийг төр өгч байх үүрэгтэй. Тэгэхийн төлөөнөө: Мега төсөлтэй, мөрөөдөлтэй Ерөнхий сайд Монголд хэрэгтэй. Харин Н.Учрал тэр Ерөнхий сайд биш байна. Биш гэдэг нь хэдхэн өдрийн ажлаас нь харагдлаа. Хэрэгтэй мега төслийг зогсоож байгаагаа бахархалтай зарлах Ерөнхий сайд, Засгийн газрыг харах ч эмгэнэл юм, золиг гэж. Ид шид амлаагүй Ерөнхий сайдад ишгэн популизм хийхээс өөр ажил олдохгүй л байх...

Ө.БИЛЭГ

"Өдрийн сонин"

/2026.04.23/

Улсын бага хурал болон Улсын Их хурлын дарга асан, академич Р.Гончигдоржтой Ерөнхийлөгчийн өргөн мэдүүлсэн УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах хуулийн төслийн талаар ярилцлаа.

---

-Парламентаар Ерөнхийлөгчийн өргөн мэдүүлсэн УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах хуулийг хэлэлцэхийг дэмжсэн. Энэ талаар та ямар байр суурьтай байна вэ?

-Товчхон хэлбэл, Ерөнхийлөгч ийм хууль санаачлах эрхгүй тул УИХ шууд буцаах ёстой байсан.

-Та үүнийгээ жаахан тодруулахгүй юу?

-Хууль санаачлагчдын хууль санаачлах эрхийн хүрээ, хязгаарыг тогтоож өгнө гэж 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Үүний дагуу УИХ-ын тухай хуулийн 36 дугаар зүйлээр энэ хүрээ, хязгаарыг тогтоож өгсөн. Мөн 36.1 дэх заалтаар зөвхөн УИХ-ын гишүүн, зөвхөн Засгийн газрын хууль санаачлах эрхэд хамаарах хүрээг тодорхойлж, Үндсэн хуульд өөрөөр заагаагүй бол эдгээрээс бусад хууль тогтоомжийг хууль санаачлагч, тухайлбал Ерөнхийлөгч санаачилж болно гэж 63.2-т заасан. Гэвч хууль санаачлах хүрээнээс гадна хязгаарыг энэ 36 дугаар зүйлд зааж өгсөн. Эхнийх нь 36.1.1-д “... бусад хуулийн төслийг өргөн мэдүүлэх, УИХ-аар хэлэлцэж батлахдаа дагалдах хэлбэрээр УИХ-ын ажиллагаа, хуралдааны дэгтэй холбоотой хууль тогтоомжийг өөрчлөхийг хориглоно” гэж заасан байгаа

Гэтэл энэ хуулийн төслийн нэгдүгээр зүйлийн 3 дахь хэсэгт “Хүсэлт гаргах” асуудлын дэгийг журамлаж, улмаар энэ төслийг дагалдан өргөн барьсан УИХ-ын тогтоолын төсөл нь зөвхөн гишүүн хүрээ рүү халтирч, дээр дурдсан хязгаарыг зөрчсөн байгаа юм. Нэмж хэлэхэд “...Ерөнхийлөгч хууль санаачлахдаа Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 33.4 дэх хэсгийг баримтална” гэж тогтоосон. Гэтэл Ерөнхийлөгчийн санаачилсан энэ хуулийн зохицуулж байгаа гишүүнийг эгүүлэн татахтай холбоотой эрх мэдэл Үндсэн хуулийн 33.4-өөр тогтоогдсон үндсэн бүрэн эрхэд байхгүй. Ийм болохоор хууль санаачлах эрхийн тогтоосон хязгаараар энэ хуулийн төслийг санаачлах эрх Ерөнхийлөгчид байхгүй гэсэн үг.

-Гэтэл энэхүү хуулийн төслийн хэлэлцэх эсэхийг дэмжсэн гишүүд буруу, зөрүү бичсэн “Өргөс”-үүдийг нь хэлэцлүүлгийн явцад авч хаяна гэж яриад байгаа. Ингэх боломж бий юу?

-Таны хэлсэнд шууд хариулахад бүх заалт нь “Өргөс” байгаа. Үндсэн хууль зөрчсөн өргөсүүд байна. Тухайлбал, Үндсэн хуулийн 29 дүгээр зүйлийн 3 дахь хэсэгт УИХ-ын бүрэн эрхт байдлыг илэрхийлж, гишүүний бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлэх, эгүүлэн татах асуудлыг УИХ өөрөө шийдвэрлэхээр заасан. Гэтэл энэ Үндсэн хуулийн бүрэн эрхийг нь ҮХЦ-д шилжүүлсэн. Товчхондоо, УИХ-ын гишүүн Үндсэн хууль зөрчсөн гээд л, эсвэл гишүүнийг эгүүлэн татах үндэслэл байна гэсэн дүгнэлт гаргаад УИХ-д танилцуулаад л эгүүлэн татахаар байгаа юм. Мөн УИХ-ын гишүүдийн гишүүний статусыг ялгаварлан тогтоож Үндсэн хууль зөрчсөн байна. Үндсэн хуулийн 21 дүгээр зүйлийн нэг дэх хэсэгт “УИХ нь нэг танхимтай, нэг зуун хорин зургаан гишүүнтэй байна” гэж байгаа. Харин энэ хуулийн төслийн 1 дүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар буюу жагсаалтаар нэр дэвшиж сонгогдсон гишүүнийг” гээд эдгээр гишүүдийн бүрэн эрхт байдлыг бусад гишүүдээс ялгаж тогтоосон байна. Энэ янзаараа сүүлд нь Хэнтийгээс, Архангайгаас сонгогдсон гишүүд гэсэн статусын ялгаатай болчих юм биш биз дээ. Дээрээс нь үүнийгээ “Ёс зүйн хувьсгал” хйинэ гээд ёс зүйн хуулийн хэм хэмжээ бий болгож, дэлхийн түүхэнд оруулсан Монголын “хувь нэмэр” гээд зарлачихгүй байгаа. Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга А.Үйлстөгөлдөр “Монгол Улсын түүхэнд ёс зүйтэй холбоотой хариуцлагын асуудлыг дэмжлээ” гэж мэдэгдэл хийсэн. Өмнө нь бас “Ерөнхийлөгч ёс зүйн хувьсгалыг эхлүүлж байна” гэсэн лозон бодож олсон байсан. Энэ бүхэн нь өнгөрсөн зуунд урд хөршид Мао Зэдун соёлын хувьсгал эхлүүлснээ зарлаж байсантай адил сонсогдоод байгаа юм. Мөн чуулганы хуралдааны 30 хувьд суугаагүй, санал хураалтын 30 хувьд оролцоогүй асуудал нь УИХ-ын дотоод сахилгын журмуудаараа зохицуулагдах ёстой. Түүнээс эгүүлэн татах хэмжээнд хүрэх асуудал биш.

Цахимжиж байгаа орчин үед гишүүдийн чуулган, санал хураалтдаа цахим хэлбэрээр оролцох боломжуудыг илүү нээж өгөхөд анхаарах хэрэгтэй.

-Энэ хуулийг дагалдаж бас хэд, хэдэн хууль оруулж ирсэн. Тэдгээрийн талаар та ямар байрь суурьтай байна вэ?

-Дагалдаж оруулж ирсэн УИХ-ын тогтоолын талаар би түрүүн хэлсэн. Ер нь хуулийн бичлэг ойлгомж муутай, Жишээлбэл, “9.1.5-д заасан хүсэлтийг” гэсэн мөртлөө хаана, ямар хүсэлт гэдэг нь огт байхгүй. Тийм болохоор би УИХ-аас Цэцэд гишүүн Үндсэн хууль зөрчсөн эсэх, эгүүлэн татах үндэслэлтэй эсэхээр хүсэлт гаргах юм шиг байна л гэж таасан. Гишүүд юу гэж ойлгож, хэлэлцэнэ гэж шийдсэнийг мэдэхгүй байна. Цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай болон Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай дагалдах хуулийн төслүүд нь Үндсэн хуулийн 33 дугаар зүйлээр тогтоосон Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхэд мөн л хамаарахгүй. Тийм болохоор эдгээр хуулийн төслийг Ерөнхийлөгч санаачилж болох эсэх нь эргэлзээтэй. Бас оруулж байгаа нэмэлтүүдэд нь УИХ-ын тухай хуульд л байх ёстой “Эгүүлэн татна” гэсэн зохицуулалт бичигдсэн байгаа нь хуулийн зохицуулдаг харилцаанаас хальсан байна лээ.

-Тэгэхээр энэ хуулийг хэлэлцээд, хэлэлцээд үлдэх юмгүй юм биш үү?

-Тийм ээ, угаасаа хэлэлцэх ёсгүй хууль гэдгээрээ дуусах ёстой юм. Өөрөөр хэлбэл, хуулийг хууль санаачлагчид нь буцаах ёстой.

-Та гишүүн байхдаа Халдашгүй байдлын дэд хороонд олон удаа харьяалагдаж, бүр даргаар нь ч ажиллаж байсан хүн байх аа?

-Гишүүний халдашгүй байдлыг УИХ-ын бүрэн эрхт байдалтай нэгтгэж ойлгох ёстой. Мөн сонгогчдын эрхтэй холбож үзэх учиртай. Халдашгүй байдлын дэд хороонд байхад хэд хэдэн удаа прокуророос зарим гишүүний бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлэх хүсэлт ирж байсан ч ингэхгүйгээр мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулах боломжтой гэж үзээд дэд хорооны гишүүд хүсэлтийг нь буцааж байсан.

-Сонгогчдын эрх гэснээс Ерөнхийлөгч нийт ард түмнээс гэдгээ нэлээд дурдаж, санаачилсан хуулийнхаа төслийн талаар ширүүн тайлбар мэдэгдлийг саяхан хийсэн. Энэ талаар та юу хэлэх вэ?

-Гишүүнийг эгүүлэн татна гэдэгт тухайн гишүүнийг өөрт нь болон намд нь өгсөн саналыг хүчингүй болгож байгаа дам утга бий. Тийм учраас гишүүний халдашгүй байдал нь сонгогчийн санал үл эвдэгдэх эрхтэй холбоотой. Үндсэн хуульд УИХ-ын гишүүн бол ард түмний элч мөн гэж бүрэн эрх байдлыг нь тодорхойлсон. Ард түмэн өөрийн элчээ сонгож илгээсэн саналыг тооцоолбол УИХ-д шингэсэн саналын тоо, Ерөнхийлөгчийнхөөс тав, зургаа дахин их юм шүү. Би л гэхэд зургаан гишүүн, нэг нам гээд нийт долоон саналаа УИХ-д өгсөн. Тэгэхээр Ерөнхийлөгчийн сонгогдсон хэлбэр нь бус Үндсэн хуулиар “Төрийн тэргүүн Монголын ард түмний эв нэгдлийг илэрхийлэгч” хэмээн бүрэн эрх байдлыг нь тодорхойлдог. Иймд Ерөнхийлөгчийн аливаа үйлдэл нь улс төрөөс ангид, хараат бус, ард түмний эв нэгдлийг батжуулан хангахад чиглэсэн байх учиртай. Үндсэн хууль бол алганд багтсан Монгол Улс гэсэн хэллэг байдаг бол УИХ бол танхимд багтсан ард түмэн юм. Иймд Ерөнхийлөгч улс төрөөс ангид байж, УИХ-тай, түүний гишүүдтэй харилцах харилцаа нь УИХ-ын тогтвортой байдал, гишүүдийнх нь нэгдмэл байдлыг хангахад чиглэх ёстой.

Т.ДАРХАНХӨВСГӨЛ

"Өдрийн сонин"

/2026.04.20/

Энэ улс оронд юу болоод байна? гэвэл: Эдийн засаг хүндэрлээ гэхэд хөнгөхөн сонстохоор хэцүү байдалтай болсон. Гэтэл нь: Эрх баригчдын албан тушаалын төлөөх тэмцэлдээн дуусдаггүй. Нэг жил гаруйн дараа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болно. Дахин нэг жилийн дараа УИХ-ын сонгуультай. Тэгэхлээр энэ тэмцэлдээн хоёр жилдээ дуусахгүй. Аюултай нь: Зүгээр ч нэг албан тушаал булаалдахгүй, тэрэндээ Төрийг, Ардчиллыг хутгаад хаячихлаа. Сүүл рүүгээ Монгол Улсын тусгаар тогтнол ч ганхаж болзошгүй боллоо. Аюул гээд байгаа маань тэр...

Ардчилал, тусгаар тогтнол юун дээр тогтдог вэ? Энэ бол шулуухандаа: Парламентын засаглал дээр тогтдог. Парламентын засаглал Монгол Улсын Ардчилал, тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний цорын ганц баталгаа. Мөнхүү: Засаглалын хяналт-тэнцвэрийг хангадаг.

Парламентын засаглал ба АН ямар шүтэлцээтэй вэ? АН 90 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улсад олон намын систем, хүний эрх, эрх чөлөөг тогтооход голлох үүрэг гүйцэтгэсэн улс төрийн хүчин. Тиймийн учраас Ардчиллын амин сүнс болсон парламентыг хамгаалах үүрэгтэй. Ялсан үедээ Ардчиллыг түгээн дэлгэрүүлэх бодлого хэрэгжүүлнэ, ялагдсан бол Ардчиллыг хамгаалах сөрөг хүчний үүргээ гүйцэтгэнэ.

Парламентад ямар аюул нүүрлээд байна вэ? Ерөнхийлөгчийн санаачилсан УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах хууль нь парламентад Ерөнхийлөгчийн болон эрх баригч МАН-ын нөлөөг хэтрүүлж, хууль тогтоох байгууллагыг гүйцэтгэх засаглал болон Ерөнхийлөгчөөс хараат болгох эрсдэлтэй.

АН үүнд яаж хандах ёстой вэ? Мэдээжийн хэрэг, АН бол Монголын Ардчиллыг хамгаалах үндсэн үүрэгтэй. Яагаад гэх нь ээ: Ардчилал, ардчилал, ардчилал... Энэ бол АН оршин байхын утга учир. Монголын улс төрд АН бол Ардчилал, Ардчилал бол АН. АН, Ардчилал хоёр бол нэг зоосны хоёр тал. Тэгэхлээр, АН Ардчиллыг, тусгаар тогтнолыг хамгаалахын тулд тууштай эсэргүүцэх ёстой. Тиймийн учраас 26 оны дөрөвдүгээр сарын 13-ны бүлгийн хурлын дара

АН-ын дарга О.Цогтгэрэл: -УИХ дахь АН-ын бүлгийн хурлаар хоёр асуудал хэлэлцсэн. Ерөнхийлөгчөөс өргөн барьсан хуулийн төсөл дээр АН-ын бүлгээс завсарлага авсан. Энэ завсарлагатай холбоотой мэдээлэлд өөрсдийн байр сууриа нэгтгэлээ. Сая АН-ын бүлгийн хуралд 25 гишүүн оролцож, бүгдээрээ дэмжин УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах тухай хуулийн төслийг үзэл баримтлалынх нь хувьд дэмжихгүй гэдэг хоёр одтой шийдвэр гаргасан. Гэхдээ хувь УИХ-ын гишүүд өөрийн итгэл үнэмшлээрээ байр сууриа илэрхийлж болно гэдэг шийдвэр гаргалаа. УИХ-ын гишүүнд одоогийн хуулиар эгүүлэн татах заалт байдаг. УИХ-ыг ямар ч дархлаагүй болгох үзэл санаа энэ хуулийн төсөлд агуулагдаж байна. Тэгвэл Ардчилсан парламентын тогтолцооноос ухарч, дархлаагүй болгож, эрх болон эрх чөлөөнөөс ухарна гэж үзэж байна. Энэ хуулийн төслийн санал хураалт ирэх пүрэв гарагт УИХ-аар хэлэлцэнэ. Бид энэ өдрөөс өмнө улс төрийн шийдвэрээ гаргахаар Улс төрийн зөвлөлөө хуралдуулах шаардлага тулгарч байна. Мөн ҮАБЗ-ийн Ажлын албаны нарийн бичгийн дарга А.Бямбажаргал УИХ дээр ёс зүйгүй авир ааш гаргасан тухай шаардлага хүргүүлэх талаар хэлэлцлээ. Түүнд ёс зүйн болон хуулийн хариуцлага хүлээлгэх шаардлагатай гэсэн. Зүй ёсны шийдвэр. Гэвчиг энэ талаар болов.

Яав? Гэх нь ээ О.Цогтгэрэлийн хэлсэн пүрэв гараг нь боллоо. Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулиар санал хураалаа. 25-уулаа нэгдсэн гэх 2 одтой шийдвэр нь будаа болов. Санал хураалт дээр: О.Амгаланбаатар, Ц.Баатархүү, П.Батчимэг, Ж.Баярмаа, Ж.Баясгалан, Б.Бейсен, Ш.Бямбасүрэн, А.Ганбаатар, Д.Ганбат, Ц.Мөнхбат, С.Одонтуяа, Б.Пүрэвдорж, Р.Сэддорж, Б.Түвшин, Г.Хосбаяр, Дав.Цогтбаатар, Д.Энхтуяа, Р.Эрдэнэбүрэн гэсэн АН-ын 18 гишүүн Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг дэмжиж УИХ-ын босгыг давуулав. Энэ саналд АН-д төрсөн Элсний 13 дээр таван гишүүн нэмэгдсэн байна. Гэлээ гэхдээ: АН хоёр одтой шийдвэр гаргалаа гэж сүртэй мэдэгдсэнээс гадна ХҮН нам, Үндэсний эвсэл, ИЗНН гээд УИХ-д суудалтай бусад намууд Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг эсэргүүцэж байгаагаа мэдэгдсэн. Галын дэмжлэг хангалттай л байв. МАН-ынхан яахав ээ, УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах байдлаар парламентыг хэврэгшүүлэх аюултай хуулийг: Парламентын засаглал бол Монголын Ардчиллын баталгаа гэж байнга ярьдаг Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх нь санаачлаад, Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хууль парламентын нэр хүндийг сэргээж, иргэдийн итгэлийг нэмэгдүүлэхэд чиглэнэ гэж УИХ-ын дарга С.Бямбацогт нь түлхээд явчихсан. Гэлээ гэхдээ: Тэд дотроо хага үсрээд удчихсан, эрх мэдлийн талынхан олуулаа ч эсэргүүцэгчид нь АН-ын улс төрийн шийдвэрт хүчтэй дэмжлэг өгөхүйц хэмжээний олон гишүүнтэй байлаа. Харин АН-ынхан хагарч тасраад цул байж барсангүй. Уул нь: Тэд нар фракцын биш АН-ын байр суурьтай байх байсан юм. Даанчиг чадсангүй. Гэлээ гэхдээ: АН-ын Улс төрийн зөвлөлөөс ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр томилогдсон С.Баярцогт: Улс төрийн зөвлөлийн хурал дээр Ерөнхийлөгчийн санаачилсан УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах агуулга бүхий хуулийн төслөөр УИХ-ын гурван гишүүн танилцуулга хийлээ. Мэдээллээс сонсоход, хоёр заалтыг нь хэрэгжүүлэхэд боломжтой, хоёр заалт институци хоорондын Үндсэн хууль хэтрүүлсэн зүйл байна гэсэн. Гэхдээ УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах хуулийг батлахаас өмнө Ажлын хэсэг байгуулж, үр дагаврыг тооцох ёстой. УИХ өөртөө зориулж хууль баталж болдоггүй. Хуулийг дараагийн парламентаас хэрэгжүүлж болно гэв. С.Баярцогтын хэлдэг бол бас нэг гарц. Хэрэвзээ УИХ батлахдаа тулвал 28 оноос хойших УИХ-ууд дээр хэрэгжихээр зохицуулж болно. Басхүү: Ёс зүйгээр, Цэцээр татах заалтуудыг чагтлах боломжтой.

Энэ болгоны сүүлд: О.Цогтгэрэл АН-ын даргын хувиар Ардчиллыг хамгаалж чадах уу? Тэгж чадахад их л хэцүү болчихлоо. Уул нь: О.Цогтгэрэл АН-ын дарга болсныхоо эхний хэдэн сард АН-ынхан болон Ардчиллыг дэмжигчдийн итгэл найдварыг асааж чадсан. Улс төрийн акц бүр нь амжилт олдог байсан. Намынхаа хамтарсан Засгийн газрыг тараах шийдвэрийг МАН-ын бага хурал гаргасны дараа Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл үзүүлэх эсэх дээр хатуу зогссон. Н.Учралыг УИХ-ын даргаас буулгаж Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдаас огцруулж, оронд нь суулгах улс төр дээр бас хатуу байсан. Гэвчиг сүүлийн 3-4 хоногт биш болоод явчихлаа. Гол нь: О.Цогтгэрэл парламентад халдсан хуулийн төслийг УИХ-ын босго давуулаад алдчихлаа. Намынхнаа багцалж барсангүй. Намынхаа их хурал дээр барьж байсан байр суурь нь өөрчлөгдөж Улс төрийн зөвлөл дээр огт өөр байр суурьтай илэрхийлж, томилгоонуудыг ч хийв. Зарим нэг яриа байна: О.Цогтгэрэл 27 онд ялагдаж өгөөд, 28 онд ялах тохироо хийжээ л гэж байна. Дагаад: Тэрнээс нь болоод бүлэг нь задарчихлаа. Ерөөс: Тэр яагаад өөрчлөгдөв? Ямар нэг нээнтэгт орчихов уу? Гэлээ гэхдээ С.Баярцогт ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч болж эхний мэдээллээ хийсний дараа: Намын дарга О.Цогтгэрэл шиг сүртэй мэдэгдэл хийгээд тэрэндээ хүрэхгүй байхын оронд нөхцөл байдалд бодитой дүгнэлт хийж гарц гаргалгаа ярьдаг удирдлага АН-д хэрэгтэй юм байна гэдгийг харуулав. Гэтэл нь: АН саяхан болтол, олон жил ороо бусгаа цагийг орох оронгүй, оочих аягагүй, даргагүй, тамгагүй болтол тартагтаа тулж явлаа. 24 оны сонгуулийн өмнөхөн эв зүйгээ олох аядаж, сонгуулиар 42 суудал авснаар эдүгээгийн зэрэгт хүрсэн. О.Цогтгэрэл бол энэхүү албан тушаалд очоод 8 сар болох гэж буй. Тэрбээр АН-ын зовлонт үе дуусч, өндийж босоод, сөрөх тэнхээтэй болсон намыг хүлээж авсан намын дарга. Тэрүүгээр нь харвал: О.Цогтгэрэлд УИХ-д 42 гишүүнтэй бүлэгтэй, умалзтал улс төр хийх эрх намын тамгатай хамт очсон. Уул нь тэгж эхэлсэн. Гэвчиг сүүлийн хэдхээн өдөрт тэр хүний зарчим, байр суурь 180 градус эргэчих юм. Нэмээд: Эрх баригчид УИХ-ын бүлгээс нь Элсний 13-аар тасалсан байснаа 18 болгоод нэмчихэж. Энэ бол бодлогоор хийж байгаа хагалгаа. Ирэх хоёр сонгууль хүртэл энэ ан цав улам ангайна уу гэхээс хумигдаж нэгдэхгүй л. Харин О.Цогтгэрэл зүгээр л хий хоосон улс төрийн мэдэгдэл хийдэг микрофон төдий үүрэгтэй болж хувирч. Тэрбээр намын даргын хувиар намынхаа бүрэлдэхүүний бүрэн бүтэн байдал, гишүүдийнхээ аюулгүй байдлыг хамгаалж чадахгүй нь. АН-ын Хяналтын ерөнхий хорооны даргаар сонгогдож, тамгаа гардаж аваад хоёрхон хоносон З.Энхболдыг өнгөрөгч баасан гарагт шүүхээр яллуулчихлаа. Гэтэл нь: З.Энхболдын хэрэг бол цэвэр улс төрийн хэрэг. Хоорондоо ямар ч хамааралгүй Зам тээврийн сайд асан Б.Энх-Амгалантай хамсаатан болгож байгаад шийтгэчихлээ. Уул нь: Нэг жилийн өмнө болсон шүүх хурлаар З.Энхболдод холбогдох хэргийг Эрүүгийн хуулийн 34.19 дүгээр зүйлийн 1.1 дэх заалтад заасан үндэслэлээр гэмт хэргийн шинжгүй тул хэрэгсэхгүй болгож цагаатган шийдвэрлэсэн. Шүүх: Прокурорын яллах дүгнэлт Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 32.10 дугаар зүйлд заасан шаардлагад нийцээгүй, хэргийн үйл баримтыг хэт ерөнхийлөн тодорхойлсон байна. Яллах дүгнэлтэд авто замын ангилал шилжүүлэх болон эзэмшүүлэх шийдвэр гаргаснаараа ямар эрх зүйн үр дагавар үүсгэж, энэ нь нийгэмд аюултай, гэм буруутай ямар үйлдэл эс үйлдэхүй болохыг тодорхой дүгнээгүй. Шүүхийн шийдвэрт ноцтой нөлөөлж болох гэрч нарын мэдүүлэг харилцан зөрүүтэй байхад аль нэгийг нь авахдаа бусдыг нь үгүйсгэсэн тухай үндэслэлийг заагаагүй, мөн шүүгдэгч тус бүрийн хамтран оролцсон хэлбэрт зөрүүтэй дүгнэлт хийсэн гэж үзсэн. Үнэндээ: З.Энхболдод баасан гарагт 2 жилийн хорих ял оноосон нь энэнээс болоогүй. Харин АН-ын Хяналтын ерөнхий хорооны дарга болоод хийсэн мэдэгдэлтэй холбоотой. Учир жанцан нь гэвэл З.Энхболд: Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах хууль санаачлах эрхгүй. Санаачилсан хуулийг нь УИХ хэлэлцэж байгаа нь Үндсэн хуулийн зөрчил гэсэн. Мөнхүү: Хэвтээ тэнхлэгийн төмөр замаа дуусгахын тулд У.Хүрэлсүхийн гуйлтаар “Бодь”-ийн төмөр замыг оруулсан гэж Х.Баттулга надад хэлж байсан. Зүүнбаянгийн төмөр замын хариуцлагыг Х.Баттулга, Гашуунсухайтын төмөр зам дээр алдаа гарсан бол У.Хүрэлсүх хариуцлага хүлээнэ гэсэн. Ноцтой мэдэгдэл. Тэрбээр: Эдүгээ ид яригдаж, АТГ дээр шалгагдаж эхэлсэн “Бодь”-ийн 110 сая ам.долларын авлигын асуудалыг ярьж. Энэ цаадахыг О.Цогтгэрэл мэдэж байгаа. З.Энхболдыг ял авсан орой: 50 нас хүрсэн АН-ын бүх хүн ямар нэг байдлаар яллагдагч болж, яллагдагч байсан бол ялтан болж эхэлж байна гэж хэвлэлийн хурал хийсэн. Тэгээд бямба гарагт хөдөө явчихаж. Тэрбээр даваа гарагт болдог бүлгийн хуралдаа оролцохгүй байх. АН хавиас: Гишүүд нь З.Энхболд дээр үүссэн улс төрийн асуудлыг хөндөнө, хариу акц нэхнэ, тиймийн учраас О.Цогтгэрэл дарга бултаж байгаа гэж сонстож байна.

Базах нь ээ: АН цаашаагаа яаж ажиллах вэ гэдгээ дахин нухацтай ярих хэрэгтэй болж. 27, 28 оны хоёр том сонгууль тулсан. Гэтэл нь: Улс төр нь явуургүй, улстөрчид нь ялтай, тийм нам болж хувирах хаалга нээгдлээ. Ерөөс: О.Цогтгэрэлийн арчаагүйгээс болоод АН-д аюул нүүрлэлээ. АН-д аюул нүүрлэнэ гэдэг Ардчилалд аюулд орж буй хэрэг. Гэх дүгнэлт улс төрд газар авлаа. Уул нь: Эдүгээ УИХ-д 42 гишүүнтэй АН улс төр хийгээд аархаж байдаг цаг санж...

Ө.Билэг