“SpaceX” компанид зохион бүтээсэн аварга том “Starship” сансрын хөлгийн туршилтын загварыг хөөргөх 13 дахь удаагийн туршилтын нислэг амжилттай болжээ. Баасан гарагт явуулсан туршилтыг тус компанийн X нийгмийн сүлжээний хуудсаар шууд дамжуулсан байна.

Уг хөлгийн дээд угсраа хэсэг Энэтхэгийн далайд амжилттай буусан байна. "Энэ бол Starship хөлөг Энэтхэгийн далайд хийсэн хамгийн зөөлөн буулт боллоо" гэж SpaceX-ийн төлөөлөгч шууд дамжуулалтын үеэр хэлжээ.

"SpaceX" компани "Starship"-ийн гурав дахь үеийн дахин ашиглах боломжтой сансрын системийг үргэлжлүүлэн туршиж байгаа юм. Энэ удаагийн нислэгийн явцад "Raptor" хөдөлгүүрийг дахин асаах механизмыг шалгаж, мөн анх удаагаа хөлгийн ачааны хэсгээс 20 ширхэг "Starlink V3" хиймэл дагуулын загварыг гаргасан байна. Уг хиймэл дагуулууд хөлгөөс салснаас хойш 20 орчим минутын дараа дэлхийн агаар мандалд дахин нэвтрэх үед төлөвлөсний дагуу шатжээ.

Тус компани энэ удаагийн туршилтаар "Super Heavy" зөөгч пуужинг буцаж ирэхэд нь "Mechazilla" тавцан дээр барьж авах зорилт тавиагүй байна. Уг пуужин хөлгөөс салсны дараа Мексикийн буланд усан дээр амжилттай буусан байна.

“Starship”-ийг хөөргөх өмнөх туршилт энэ оны тавдугаар сард болсон юм. Тухайн үед SpaceX-ийн гурав дахь үеийн (V3) пуужингийн анхны загвар болох "Starship S39"-ийг хөөргөжээ. Сансрын уг хөлөг усанд буусныхаа дараа дэлбэрсэн байна. "SpaceX"-ийн мэргэжилтнүүд тухайн нислэгийн үеэр илэрсэн доголдлуудыг засаж, программ хангамжид шаардлагатай өөрчлөлтүүдийг оруулсан хэмээн мэдэгдэж байв.

“Starship” хөлгийг дэлхий орчмын тойрог замд нислэг үйлдэх, сансрын нисгэгчдийг Сар, Ангарагт төдийгүй түүнээс алсад илгээх зорилгоор зохион бүтээжээ. Тус хөлөгт зориулж 33 хөдөлгүүр бүхий олон удаа ашиглах зориулалттай, хэт хүнд даацын “Super Heavy” зөөгч пуужинг бүтээсэн байна. "Super Heavy" болон "Starship" хөлөг дэлхийд эргэн газардахдаа эгц босоогоор бууна. Зөөгч пуужин, сансрын хөлгийн урт нь нийлээд 121 м бөгөөд /Starship-50 м, Super Heavy-71 м/ диаметр нь 9 м, даац нь 100-150 тонн ажээ.

Саяхан болж өнгөрсөн хөл бөмбөгийн ДАШТ-ий шөвгийн 32-ын тоглолтод Кабо-Верде улсын шигшээ багийн хамгаалагч Сидни Кабралын оруулсан гоолыг тус тэмцээний шилдэг гоолоор шалгаруулжээ. Энэ тухай ФИФА-гийн цахим хуудсанд бичсэн байна.

7 дугаар сарын 4-ний өдөр болсон тоглолтын 103 дахь минутад Кабрал Аргентины хагас хамгаалагч Алексис Макаллистерыг хууран, 16 м-ийн торгуулийн талбайн булангаас Эмилиано Мартинесийн хаалганы дээд буланд эргүүлэгтэй цохилтоор гоол оруулсан нь дэлхийн аваргуудыг шооконд оруулсан билээ.

Энэхүү гоолын ачаар Кабо-Вердегийн баг тооны харьцааг тэнцүүлсэн боловч нэмэлт цагт аргентинчуудад 2:3-аар хожигдсон юм.

Шилдэг гоолын төлөөх өрсөлдөөнд Узбекистаны хөлбөмбөгчин Элдор Шомуродовын оруулсан гоол хоёрдугаарт, Хаити улсын шигшээ багийн довтлогч Уильсон Изидорын гоол гуравдугаарт шалгарсан байна.

"Чингис хаан" үндэсний музей, Английн Лийдс хот дахь “Royal Armouries” музейтэй хамтарсан “Чингис хаан: Монголчууд дэлхийг өөрчилсөн нь” сэдэвт үзэсгэлэн 2026 оны наймдугаар сарын 31-нийг хүртэл үргэлжилнэ.

Энэ хүрээнд Монголын зун, XIII зууны үеийн Чингис хааны цэрэг дайчид морь унах чадварыг хэрхэн эзэмшиж, дайн байлдаанд морьтон цэргүүд яаж бэлтгэдэг байсныг бодитоор үзүүлж байгаа аж. Мөн цаасаар монгол гэр хийх, монгол элч Хурдан Баттай хамт Ази, Африкийн үзүүлэнгийн хэсгийг сонирхох зэрэг үйл ажиллагааг үнэ төлбөргүй толилуулж байна.

Монголчууд XIII зуунд өртөөгөөр дамжуулан мэдээллийг маш шуурхай хүргэдэг байсан. Тус аргыг Хурдан Бат хөтчөөр дамжуулан олон нийтэд танилцуулж байна.

Олон улсын хөл бөмбөгийн холбооноос (ФИФА) Испанийн шигшээ багийн хагас хамгаалагч, ахлагч Родриг 2026 оны хөл бөмбөгийн ДАШТ-ий шилдэг тоглогчоор шалгарууллаа.

Испанийн шигшээ баг финалд Аргентины багийг нэмэлт цагт 1:0-ээр хожиж, түүхэндээ хоёр дахь удаагаа ДАШТ-ий цомыг өргөсөн юм.

Родри тэмцээний турш шигшээ багийнхаа бүх найман тоглолтод оролцжээ. Тэрбээр гоол оруулж, гоолын дамжуулалт өгөөгүй хэдий ч Испанийн багийн амжилтад голлох үүрэг гүйцэтгэсэн байна.

Пау Кубарси шилдэг залуу тоглогчоор тодорлоо

Энэ удаагийн ДАШТ-ий шилдэг залуу тоглогчоор ФИФА Испанийн шигшээ багийн хамгаалагч Пау Кубарсиг  шалгаруулжээ.

Өдгөө 19 настай төвийн хамгаалагч Кубарси тэмцээний бүх найман тоглолтод оролцсон байна. Тэрбээр гоол оруулж, гоолын дамжуулалт хийгээгүй ч Испанийн хамгаалалтын гол тулгуур болж, баг нь тэмцээний турш ердөө нэг гоол алдсан юм.

Килиан Мбаппе "Алтан шаахай"-н эзэн болов

Францын шигшээ багийн довтлогч Килиан Мбаппе 2026 оны хөл бөмбөгийн ДАШТ-ий шилдэг довтлогчоор шалгарлаа.

Тэрбээр тэмцээний найман тоглолтод 10 гоол оруулж, дөрвөн гоолын дамжуулалт өгснөөр ДАШТ-ий "Алтан шаахай" шагналыг хүртлээ.

"Мөнгөн шаахай" шагналыг Аргентины шигшээ багийн ахлагч Лионель Месси хүртсэн бөгөөд тэрбээр найман тоглолтод найман гоол оруулж, дөрвөн гоолын дамжуулалт өгсөн байна.

Харин мэргэн буучдын жагсаалтын гуравдугаар байрыг Английн шигшээ багийн хагас хамгаалагч Жүд Беллингем, Норвегийн шигшээ багийн довтлогч Эрлинг Холанд нар тус бүр долоон гоолтойгоор эзэлжээ.

Шилдэг хаалгачаар Унаи Симон шалгарлаа

Энэ удаагийн ДАШТ-ий шилдэг хаалгачаар Испанийн шигшээ багийн хаалгач Унаи Симон шалгарлаа.

Тэрбээр найман тоглолтод оролцохдоо шөвгийн наймын шатанд Бельгийн багтай хийсэн тоглолтод нэг гоол (2:1) алдсан байна. Симон ДАШТ-ий үеэр 649 минутын турш хаалгандаа гоол алдаагүйгээс гадна, нэг ДАШТ-д гоол алдалгүй хамгаалсан тоглолтын тоогоор (7) дээд амжилт тогтоожээ.

Ийнхүү Унаи Симон ДАШТ-ий шилдэг хаалгачийн шагналыг хоёр дахь удаагаа хүртэж байна. Өмнө нь энэ амжилтыг Испанийн домогт хаалгач Икер Касильяс 2010 онд үзүүлж байв.

АНУ-ын Нью-Жерси муж улсын Ист-Ратерфорд хотод болсон хөл бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний (ДАШТ) шувтаргын тоглолтод Испанийн шигшээ баг Аргентины багийг нэмэлт цагт 1:0-ээр хожлоо.

Тоглолтын цорын ганц гоолыг 106 дахь минутад Ферран Торрес оруулжээ.

Финалын тоглолтын завсарлагааны үеэр хаалтын шоу үргэлжилсэн бөгөөд шоу тоглолт эхлэхээс өмнө эхэлсэн юм. Уг шоунд дуучин Мадонна, Шакира, мөн Канадын поп дуучин Жастин Бибер нар оролцож уран бүтээлээ толилууллаа. Олон улсын хөл бөмбөгийн холбоо (ФИФА) энэхүү хөгжмийн шоунд зориулж шувтаргын тоглолтын завсарлагааны хугацаа 15 минут байсныг бараг хоёр дахин уртасгаж, 27 минут болгосон байна.

Испани, Аргентины багууд ДАШТ-д хоёр дахь удаагаа хоорондоо таарч тоглолоо. Тэд анх 1966 оны ДАШТ-ий хэсгийн шатанд учраа таарч байсан бөгөөд тухайн үед аргентинчууд 2:1-ээр хожиж байсан юм.

Испанийн шигшээ баг ДАШТ-д хоёр дахь удаагаа түрүүллээ. Тус баг анх 2010 оны финалд Нидерландын шигшээг нэмэлт цагт 1:0-ээр хожиж, аваргын цом өргөж байсан юм. Испаничууд ДАШТ-ий финалд ердөө хоёрхон удаа шалгарчээ. Аваргын цомын тоогоор Испанийн шигшээ баг Франц, Уругвайн багуудтай зэрэгцэж ирсэн бөгөөд тэдний өмнө Бразил (5), Герман, Итали (тус бүр 4) болон Аргентины (3) багууд бичигдэж байна.

Аргентины шигшээ багийн хувьд энэ нь ДАШТ-ий долоо дахь шигшээ тоглолт байв. Аргентинчууд финалын тоглолтуудад гурван удаа (1978, 1986, 2022) хожиж, дөрвөн удаа (1930, 1990, 2014, 2026) хожигдол хүлээжээ. Ингэснээр хожигдсон финалын тоглолтын тоогоор Нидерландын багийг (1974, 1978, 2010) гүйцэж түрүүлэн, Германы багтай (1966, 1982, 1986, 2002) зэрэгцэв.

2026 оны хөл бөмбөгийн ДАШТ зургаадугаар сарын 11-нээс  АНУ, Канад, Мексик улсуудад явагдсан бөгөөд анх удаа 48 баг оролцлоо. Өмнөх буюу 2022 оны ДАШТ-ий финалд Аргентины шигшээ баг Францын багийг торгуулийн цохилтоор буулган авч түрүүлсэн билээ.

Майами хотод болсон хөл бөмбөгийн ДАШТ-ий хүрэл медалийн төлөөх тоглолтод Английн шигшээ баг Францын багийг 6:4 харьцаагаар хожлоо.

Англичууд тоглолт эхлэнгүүт санаачилгыг гартаа авч, хагас хамгаалагч Деклан Райс алсын буланд амжилттай цохисноор 3 дахь минутанд тооны харьцааг нээв. 18 дахь минутанд Райсын өгсөн булангийн цохилтоор хамгаалагч Эзри Конса дахин гоол оруулж, давуу байдлыг бататгалаа. Английн багаас Букайо Сака 3 гоол /37, 45+1, 87'/ оруулж хет-трик хийсэн бол Жуд Беллингем /90+8/ тоглолтод эцсийн цэгийг тавив.

Францчуудын хувьд тооны харьцааг тэнцүүлэх, тоглолтыг нэмэлт цагт шилжүүлэх боломж олонтоо гарсан боловч 85 дахь минутанд хамгаалагч Мало Гюсто алдаа гаргаснаар Букайо Сака 11 м-ийн торгуулийн цохилтыг алдсангүй.

Францын багаас Килиан Мбаппе /48, 66'/ хоёр гоол оруулж дубль хийсэн бол Брэдли Барколя 54 дэх минутанд, Усман Дембеле 90+6 дахь минутанд тус тус гоолдлоо. Ингэснээр 22 дахь гоолоо оруулсан Мбаппе ДАШТ-үүдэд оруулсан гоолын тоогоор Аргентины Лионел Мессиг /21/ гүйцэж түрүүлснээс гадна энэ удаагийн ДАШТ-д оруулсан гоолынх тоо 10 боллоо. Харин Месси 8 гоолтой байгаа юм.

Түүнээс гадна Францын багийн довтлогч Майкл Олисе энэ удаагийн ДАШТ-д 6 удаа оновчтой дамжуулалт өгснөөр Бразилын домогт хөлбөмбөгчин Пелегийн /5/ 50 жилийн турш хадгалагдсан амжилтыг эвдлээ.

Францыг хожсоноор 1966 оны дэлхийн аварга Английн шигшээ баг 60 жилийн дараа ДАШТ-ээс медаль хүртэж байна. Тус баг 1990 оны ДАШТ-ий хүрэл медалийн төлөөх тоглолтод Италид 1:2-оор, 2018 оны ДАШТ-ий хүрэл медалийн төлөөх тоглолтод Бельгийн багт 0:2 харьцаагаар хожигдож байжээ.

Харин Францын баг 1998, 2018 онуудад дэлхийн аварга болж байснаас гадна 2006, 2022 онуудад мөнгөн медаль, 1958, 1986 онуудад хүрэл медаль хүртсэн юм. Францын шигшээгийн ахлах дасгалжуулагч Дидье Дешамын хувьд энэ удаад тус багийн 187 дахь тоглолтыг удирдлаа. Түүний дасгалжуулсан баг 122 удаа хожсон нь Францын дасгалжуулагчдын хувьд рекорд амжилт юм. ДАШТ-ий дараа Францын шигшээг Зинедин Зидан удирдана.

Энэ удаагийн Англи-Францын тоглолт /6:4/ нь түүхэн дэх хамгийн олон гоолтой хүрэл медалийн төлөөх тоглолт байлаа. Өмнө нь 1958 онд Францын баг ХБНГУ-ын багийг 6:3-аар бутниргэж байв.

Тулгар төрийн 2235 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жил, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115 жил, Ардын хувьсгалын 105 жил, Ардчилсан хувьсгалын 36 жилийн ой, Улсын баяр наадмын Үндэсний бөхийн барилдаанд 1024 бөх барилдсанаас Сэлэнгэ аймгийн Цагааннуур сумын харьяат, “Алдар” спорт хороо, “Таван Хан” дэвжээний бөх Баярсайханы Орхонбаяр арав даван түрүүлж, Улсын даян аварга цол хүртлээ.

Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат, “Аврагч” спорт хороо, “Ховд” дэвжээний бөх Баярхүүгийн Бат-Өлзий ес даван үзүүрлэж, “Улсын арслан” цол хүртэв

Тулгар төрийн 2235 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жил, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115 жил, Ардын хувьсгалын 105 жил, Ардчилсан хувьсгалын 36 жилийн ой, Улсын баяр наадмын Үндэсний бөхийн барилдаанд 1024 бөх барилдсанаас Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат, “Аврагч” спорт хороо, “Ховд” дэвжээний бөх Баярхүүгийн Бат-Өлзий ес даван үзүүрлэж, “Улсын арслан” цол хүртлээ.

“Улсын даян аварга цол олгох тухай” болон “Улсын арслан цол олгох тухай” зарлигийн дагуу Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх цолны батламжийг гардуулан, энгэрийн тэмдгийг нь зүүж баяр хүргэлээ.

Мөнхтөрийн Лхагвагэрэлд Улсын гарьд цол олголоо

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх өнөөдөр зарлиг гаргаж, Тулгар төрийн 2235 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жил, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115 жил, Ардын хувьсгалын 105 жил, Ардчилсан хувьсгалын 36 жилийн ой, Улсын баяр наадмын Үндэсний бөхийн барилдаанд найм давж “Улсын гарьд” цолны болзол хангасан Завхан аймгийн Яруу сумын харьяат, “Хилчин” спорт хороо, “Завхан Даян” дэвжээний бөх Мөнхтөрийн Лхагвагэрэлд цол олголоо.

Зарлигийг Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга А.Үйлстөгөлдөр уншиж сонордуулан, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх цолны батламжийг гардуулж, энгэрийн тэмдгийг нь зүүж өглөө.

Монгол Улсын заан цолны болзол хангасан бөхчүүдэд цол олголоо

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх өнөөдөр зарлиг гаргаж, Тулгар төрийн 2235 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жил, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115 жил, Ардын хувьсгалын 105 жил, Ардчилсан хувьсгалын 36 жилийн ой, Улсын баяр наадмын Үндэсний бөхийн барилдаанд долоо давж “Улсын заан” цолны болзол хангасан бөхчүүдэд цол олголоо.

Зарлигийг Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга А.Үйлстөгөлдөр уншиж сонордуулсны дараа Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх цолны батламжийг гардуулж, энгэрийн тэмдгийг нь зүүж өгөв.

УЛСЫН ЗААН ЦОЛНЫ БОЛЗОЛ ХАНГАСАН БӨХЧҮҮД:

Завхан аймгийн Баянхайрхан сумын харьяат, “Хилчин” спорт хороо, “Завхан Даян” дэвжээний бөх Батбаярын Сундуйжав,

Увс аймгийн Ховд сумын харьяат, “Алдар” спорт хороо, “Увс нуур” дэвжээний бөх Лхагвасүрэнгийн Энхсаруул,

Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат, “Алдар” спорт хороо, “Хан Хэнтийн аварга” дэвжээний бөх Даваасүрэнгийн Алтанцоож.

Монгол Улсын харцага цолны болзол хангасан бөхчүүдэд цол олголоо

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх өнөөдөр зарлиг гаргаж, Тулгар төрийн 2235 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жил, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115 жил, Ардын хувьсгалын 105 жил, Ардчилсан хувьсгалын 36 жилийн ой, Улсын баяр наадмын Үндэсний бөхийн барилдаанд зургаа давж “Улсын харцага” цолны болзол хангасан бөхчүүдэд цол олголоо.

Зарлигийг Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга А.Үйлстөгөлдөр уншиж сонордуулсны дараа Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх цолны батламжийг гардуулж, энгэрийн тэмдгийг нь зүүж өгөв.

МОНГОЛ УЛСЫН ХАРЦАГА ЦОЛНЫ БОЛЗОЛ ХАНГАСАН БӨХЧҮҮД:

Архангай аймгийн Тариат сумын харьяат, “Алдар” спорт хороо, “Бөхбилэгт” дэвжээний бөх Өнөрбаянгийн Батсуурь,

Архангай аймгийн Хотонт сумын харьяат, “Сүлд” спорт хороо, “Бөхбилэгт” дэвжээний бөх Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал,

Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сумын харьяат, “Сүлд” спорт хороо, “Булган” дэвжээний бөх Бямбадоржийн Түвшинтөгс.

Монгол Улсын начин цолны болзол хангасан бөхчүүдэд цол олголоо

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх өнөөдөр зарлиг гаргаж, Тулгар төрийн 2235 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жил, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115 жил, Ардын хувьсгалын 105 жил, Ардчилсан хувьсгалын 36 жилийн ой, Улсын баяр наадмын Үндэсний бөхийн барилдаанд тав давж “Улсын начин” цолны болзол хангасан бөхчүүдэд цол олголоо.

Зарлигийг Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга А.Үйлстөгөлдөр уншиж сонордуулсны дараа Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх цолны батламжийг гардуулж, энгэрийн тэмдгийг нь зүүж өгөв.

^[1]

^[2]

^[3]

^[4]

^[5]

^[5]

^[6]

^[7]

^[8]

^[9]

^[10]

МОНГОЛ УЛСЫН НАЧИН ЦОЛНЫ БОЛЗОЛ ХАНГАСАН БӨХЧҮҮД:

Баянхонгор аймгийн Хүрээмарал сумын харьяат, “Алдар” спорт хороо, “Тэргүүн Богд” дэвжээний бөх Ганзоригийн Жамбалдорж,

Дорнод аймгийн Баян-Уул сумын харьяат, “Хилчин” спорт хороо, “Дорнын хүчтэн” дэвжээний бөх Ганболдын Төрмөнх,

Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харьяат, “Алдар” спорт хороо, “Таван Хан” дэвжээний бөх Хангайн Наранбаяр,

Архангай аймгийн Хотонт сумын харьяат, “Алдар” спорт хороо, “Бөхбилэгт” дэвжээний бөх Баасангийн Шаравдорж,

Увс аймгийн Тэс сумын харьяат, “Сүлд” спорт хороо, “Увс нуур” дэвжээний бөх Баттулгын Өсөхбаяр,

Говьсүмбэр аймгийн Сүмбэр сумын харьяат, “Хилчин” спорт хороо, “Чойрын Богд” дэвжээний бөх Энхтөрийн Мөнхбаатар,

Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат, “Хилчин” спорт хороо, “Булган” дэвжээний бөх Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ,

Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох сумын харьяат, “Хөвсгөлийн хүчтэн” дэвжээний бөх Энхтөрийн Баасанжав,

Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын харьяат, “Сүлд” спорт хороо, “Жавхлант” дэвжээний бөх Болор-Эрдэнийн Номиндалай,

Завхан аймгийн Идэр сумын харьяат, “Сүлд” спорт хороо, “Завхан Даян” дэвжээний бөх Алтанхуягийн Нармандах,

Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат, “Алдар” спорт хороо, “Ховд” дэвжээний бөх Жаргалсайханы Жавхлан,

Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат, “Алдар” спорт хороо, “Булган” дэвжээний бөх Насан-Очирын Намнансүрэн,

Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын харьяат, “Алдар” спорт хорооны бөх Нямсүрэнгийн Амгаланбаатар,

Архангай аймгийн Хотонт сумын харьяат, “Хилчин” спорт хороо, “Бөхбилэгт” дэвжээний бөх Батхуягийн Гончигсүрэн.

^[11]

^[11]

^[12]

"Зочин нийтлэлч" буланд энэ удаа Архивын ерөнхий газрын эрдэм шинжилгээний ажилтан, доктор (Ph.D), дэд профессор Г.Дашнямын бичсэн "Ардын засгийн наадмыг анх тэмдэглэсэн нь" өгүүллийг нийтэлж байна. Энэхүү өгүүлэл нь саяхан болж өнгөрсөн Ардын хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадмын түүхийг тодруулах ач холбогдолтой юм.

-Ардын хувьсгалын 105 жилийн ойд зориулав-

Монголчууд нэн эртнээс төрт ёсны их баяр цэнгэл үүсгэн ёслон тэмдэглэж ирсэн түүхтэй. Харин өнөөгийн бидний тэмдэглэж буй Улсын их баяр наадам нь Ардын засгийн үед бий болжээ.  Монгол Улсын Үндэсний төв архивд хадгалагдаж буй баримтаас үзвэл, Ардын засгийн наадмын үүсгэл нь 1921 онд Хиагтад зохион байгуулсан хоёр бэсрэг наадам, 1922 онд ёслон тэмдэглэсэн “Улсын баяр наадам”-аас үүсгэлтэй ажээ.

1921 оны зун Хиагтад зохион байгуулсан анхны наадам  

Монгол Ардын Намын Төв Хороо, Ардын Түр  Засгийн газрын 1921 оны 6 дугаар сарын  28-ны өдрийн хамтарсан хурлаас Нийслэл Хүрээг чөлөөлөх түүхт шийдвэр гаргасан билээ. Нийслэл Хүрээг чөлөөлөхөөр их цэрэг хөдлөхийн өмнө цэргүүдийн урам зоригийг бадраах зорилгоор Ардын Түр Засгийн газраас Хиагтын Салдааз толгойг тахиж, нэгэн бэсрэг наадмыг зохион байгуулсан хэмээн түүхэнд тэмдэглэдэг. Энэ наадам бол Ардын Засгийн газраас зохион байгуулсан анхны наадам юм.

Харин энэ наадамд холбогдох архивын ямар нэг баримт өнөөг хүртэл илэрч олдоогүй. Гэтэл Монгол Улсын Үндэсний төв архивын Ардын Засгийн газрын хөмрөгт “Олноо өргөгдсөний арваннэгдүгээр он зуны цаг Бүргэдэй Салдааз овоог тайгаад баяр бэлгэтэйгээр наадам үйлдэхэд барилдсан бөхчүүдийн оноо данс“ гэсэн гарчигтай нэгэн сонирхолтой данс хадгалагдаж байна.

Энэхүү бөхийн оноо дансанд тэмдэглэгдсэн бөхчүүдийн нэрс, үзүүр түрүүний бөхөөс үзвэл, эл данс нь Нийслэл Хүрээг чөлөөлсөн баярт зориулан 1921 оны 7 дугаар сарын 11-нд Алтанбулаг дахь сайдын яамнаас зохион байгуулсан Салдааз овоог тахиж хийсэн наадмын оноо данснаас өөр данс болох нь төвөггүй мэдэгдэж байна. Тиймээс эл бөхийн оноолт данс нь 1921 онд Хиагтад зохион байгуулсан анхны  наадмын бөхийн оноолт данс гэж үзэх бүрэн үндэстэй юм.

Уг данснаас үзвэл, 1921 оны зун Ардын журамт цэрэг, Улаан армийн дайчдын хамт Нийслэл Хүрээг чөлөөлөхөөр хөдлөхөөс өмнөхөн Бүргэдэй Салдааз овоог тахиж, орон нутгийн чанартай бэсрэг наадмыг зохион байгуулсан байна. Энэ наадмын тавын таваанд 4 бөх шалгарч үлдсэнээс Богд гэгээний шавь Очирбат Дамбыг, Эх дагинатны бөх Ширнэн Мөнх-Очирыгг тус тус давж үзүүр түрүүнд үлджээ. Зургаагийн даваанд  Богд гэгээнтний шавь Очирбат даван түрүүлж, Эх дагинатны бөх Ширнэн үзүүрлэсэн ажээ.

1921 оны 7 дугаар сарын 11-нд Хиагтад зохион байгуулсан хоёр дахь наадам

Хиагтын яамны сайд Н.Билигсайхан тэргүүтэй  Ардын Түр Засгийн газрынхан Нийслэл Хүрээг  чөлөөлсний баярт зориулан 1921 оны 7 дугаар сарын 11-ний өдөр Хиагтын Салдааз овоог тайгаад, нэгэн бэсрэг наадам  зохион байгуулжээ. Тус наадамд   Дээд Шивээн дэх Оросын төлөөлөгчид уригдан оролцож, “Красной Народно-революционной Армий Монголий память совместной борьбы с белогвардскими бандами барон от экспедиционного корпуса” гэсэн бичиг бүхий улаан туг гардуулжээ.

Энэ наадам нь Ардын хувьсгалын ялалтад зориулан зохион байгуулсан анхны наадам юм. Тус наадмын үеэр сүүдэрлэсэн наадмын арга хэмжээнд оролцогчдын гэрэл зураг, наадмыг хэзээ, хэрхэн зохион байгуулсан тухай С.Янжмаагаас өөрийн нөхөр Их жанжин Д.Сүхбаатарт бичсэн нэгэн захидал  бидний үед уламжлагдан иржээ.

С.Янжмаа өөрийн захидалдаа “... Гагцхүү та бүхнийг Их Хүрээний зүг мордсоноос хойш лавлалтай нарийн чимээг олж сонссонгүй байсаар энэ зуны сүүл сарын шинийн дөрвөний өдрөө(1921.07.09 ) Дээд Шивээний газраа ирсэн цахилгаан мэдээний учрыг сонсож ихэд баярласан ба дараа шинийн тавны өдөр (1921.07.10) орос ноёд манай яамны түшмэд, албаны хүмүүс болон олон цэргүүдийг бидний хамт Дээд Шивээний газраа урин аваачиж, Хүрээг эзлэн авсан их баяр хэмээн найр барив.

Мөн шинийн зургааны өдрөө(1921.07.11) Салдааз овоог тайж, баярын наадам хийхийн ташрамд мөнхүү Оросын их, бага ноёд, албаны хүмүүсийг урин авчирч будаалуулсан ба тэдний их жанжнаас манай Ардын намын үйлс дэлгэрэн бүтсэн их баяр хийгээд мөн манай хоёр улс гүн зузаан найрамдлалтай болсон хэмээн нэгэн их улаан туг авчирч өгснийг манай яамны түшмэд хүлээн авчээ” хэмээн Хиагтын эл наадмын талаар дэлгэрэнгүй тодорхой тэмдэглэсэн байна.

1922 онд зохион байгуулсан Ардын хувьсгалын нэгэн жилийн ойн баяр наадам

Монгол ардын хувьсгалын  ойн баярыг Монгол Ардын Нам, Ардын Засгийн газрын шийдвэрээр 1922 онд анх удаа “Улсын их баяр” болгон  тэмдэглэжээ.

Монгол Ардын Нам, Ардын Засгийн газар 1922 онд Ардын хувьсгалын нэгэн жилийн ойн баярыг улс даяар өргөн тэмдэглэхээр шийдвэрлэж, олон талт бэлтгэл арга хэмжээ авсан. Баяр ёслолыг явуулах журмын төслийг зохиох тусгай комиссыг Намын Төв Хорооноос томилон ажиллуулж, зохиосон төслийг нь Намын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн болон Бүгд хурлаар хянан хэлэлцэж залруулан засамжлаад Засгийн газарт батлуулахаар шилжүүлсэн. 1922 оны 7 дугаар сарын 25-ны өдөр хуралдсан Засгийн газрын  32 дугаар хурлын нэгдүгээр зүйлд уг дүрмийн төслийг хянан хэлэлцээд, “...жил бүр улсын баяр ёслол явуулах тухай ...ёслолын дүрэм хэмжээ нийлэмжтэй болсон тул ёсоор болгон баталсугай” гэсэн тогтоол гаргажээ.

Энэхүү “Улсын баяр ёслолыг явуулах дүрэм хэмжээ”-нд “Бидний Монгол ардын журамт цэрэг Олноо өргөгдсөний арваннэгдүгээр оны зуны сүүл сард гадаадын харгис дайсныг арилгаж Нийслэл Хүрээг эзэлж, мөнхүү сарын шинийн зургааны өдөр хуучин эзэрхэг засгийг устгаж...ардын эрхт хэмжээт цаазат засгийг явуулсны тулд одоо зүй нь улсын баяр ёслолыг жил бүр зуны сүүл сарын шинийн зургааны өдөр явуулбаас зохино” гэж заагаад, улсын баяр ёслолыг гурван өдөр хийхээр тогтоож, ёслолыг ямар дэс дараалалтайгаар, хэрхэн явуулахыг зүйлчлэн тодорхойлжээ.

Эл баримтад заасанчлан 1922-1924 онд Ардын хувьсгалын ойн баярыг жил бүрийн билгийн улирлын 6 дугаар сарын шинийн зургааны өдөр ёслон тэмдэглэж байсан нь аргын улирлын өөр өөр өдөрт тохиолдож байв. Харин 1924 онд хуралдсан Улсын анхдугаар их  хурлын шийдвэрээр оны тооллыг билгийн улирлын тооллоос аргын улирлын тоололд шилжүүлснээр  1925 оноос Ардын хувьсгалын ойн баяр наадмыг жил бүрийн 7 дугаар сарын 11-ний өдөр ёслон тэмдэглэх болжээ.

“Улсын баяр ёслолыг явуулах дүрэм хэмжээ” хэмээх архивын баримт болон тэр цагийн тогтмол хэвлэлийн мэдээ, уг баярт оролцогчдын дуртгал сэлтээс үзвэл, 1922 оны 7 дугаар сарын 30-ны өдөр  цэрэг ардууд жагсан, их буугаар гурван зэрэг буудан ёсолж  баяр ёслолын ажиллагааг нээжээ. Мөн өдөр Богд хаан, Улсын Эх дагина Эрдэм Итгэмжит сүмийн ордноос төрийн ордонд заларч, Улсын их баярын төрийн ёслолыг гүйцэтгэжээ.

Баярын хоёр дахь өдөр 11 цагийн үед тэр үеийн Гаалийн хорооны дэргэдэх их чөлөөнд байсан зарлалын индрийн дэргэд Засгийн газар, олон яамдын албаны хүмүүс, Ардын журамт цэргийн төлөөлөгчид, ард нийтээр хуран цугларч, Шүүх яамны тэргүүн сайд Н.Магсаржав ард олонд баяр хүргэн цуглааныг нээсний дараа Намын Төв Хороо, Хувьсгалт залуучуудын төлөөлөгчид Ардын хувьсгалын ялалт, ардын засаг төр тогтон мандсаны ойг ёслон тэмдэглэхийн утга учир, ач холбогдол, тус улсын улс төрийн байдлын талаар илтгэл хийж, мөн ЗСБНХОУ-ын Бүрэн эрхт төлөөлөгчийн орлогч А.Я.Охтин баяр хүргэж үг хэлжээ.

Баярын гурав дахь өдөр өглөөний есөн цагт мөн газар Нийслэл Хүрээний хамгаалах цэргийн ангиуд цугларч, цэргийн болон гимнастикийн сургууль үйлдэн нийтэд сонирхуулжээ. Эдгээр арга хэмжээний зэрэгцээ баярын өдрүүдэд уламжлалт заншлын дагуу эрийн гурван наадмыг наадаж, нийтээр цэнгэлдсэн байна. Буянт ухаагийн хөндийд болсон энэ наадмын хүчит бөхийн барилдаанд Луу гүний Вандан заан, Сэцэн чин вангийн Далантай заан, Дайчин вангийн бүрхэг Дэндэв зэрэг алдарт бөхчүүд зодоглосноос Вандан заан түрүүлж, Далантай заан үзүүрлэжээ.

Ардын хувьсгалын нэгэн жилийн ойн баярыг ийнхүү “Улсын их баяр” болгон шинэ маягаар орон даяар анх удаа  ёслон тэмдэглэж, цаашид жил бүр ёслон тэмдэглэж байхаар тогтоосон нь өнөөдрийн “Улсын их баяр наадам”-ын эхлэл болж,  цаашид шинэ шинэ утга агуулгаар баяжин хөгжиж, энэ жил Монголын ард түмэн Тулгар төрийн 2235, Их Монгол Улсын 820, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 115, Ардын хувьсгалын 105 жилийн ойгоо ёслол төгөлдөр тэмдэглэж байна.

Эх сурвалж: Архивын ерөнхий газар

 Тулгар төрийн 2235 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115, Ардын хувьсгалын 105, Ардчилсан хувьсгалын 36 жилийн ойд зориулсан Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд шөвгөрсөн 64 бөхийн допингийн шинжилгээний хариу түрүүчээсээ иржээ.

Өнөөдрийн байдлаар 64 бөхөөс 63-ынх нь хариу ирсэн бөгөөд нэг бөхийнхийг шинжилж байгааг Үндэсний их баяр наадмын хорооны Бөхийн салбар хорооноос мэдээлэв.

Бөхийн салбар хорооны дарга Б.Батбямба "Улсын наадмын 64 бөхийн допингийн шинжилгээнээс нэг бөхийн хариу ирээгүй. Энэ нь хориглосон бодис илэрсэн гэсэн үг биш. Бөхчүүдийн допингийн шинжилгээний эхний хариу ирсэн. 2026 оны наадмын үндэсний бөхийн барилдаанд оролцсон бөхчүүдээс нийт 64 сорьц цуглуулан шинжилгээнд хамруулсан. Улмаар Германы Дрезден хот дахь Спортын Анализ болон Спортын Биохимийн Институтээс долоодугаар сарын 15-ны өдрийн 22:00 цагт ирүүлсэн шинжилгээний эхний хариугаар 63 сорьцын шинжилгээ бүрэн дууссан байна. Дээрх 63 сорьцоос хориглосон бодис, хориглосон арга, тэдгээрийн метаболит болон маркер илрээгүй. Нэг сорьцын шинжилгээ лабораторид үргэлжилж байгаа бөгөөд эцсийн хариу хараахан ирээгүй байна. Тухайн сорьцын хариу ирээгүй байгаа нь хориглосон бодис илэрсэн гэсэн үг биш бөгөөд шинжилгээ бүрэн дууссаны дараа лабораторийн албан ёсны хариуг олон нийтэд мэдээлнэ" хэмээн ярилаа.

Наадамд шөвгөрсөн бөхчүүдийн допингийн шинжилгээний сорьцыг долоодугаар сарын 13-нд Германы Дрездений лаборатори руу илгээсэн. Хоёр хоногийн дараа хариу эхнээсээ ирсэн аж. Энэ нь бөхчүүдээс допингийн шинжилгээ авдаг болсноос хойш хамгийн богино хугацаанд хариу ирж, үр дүнг танилцуулж буй явдал юм.

Ташрамд дурдахад, өнөө жилийн наадмаар даян аварга 1, арслан 1, гарди 1, заан 3, харцага 3, начин 14, нийт 23 шинэ цолтон төрсөн билээ.