Ойрхи Дорнодод цаг хугацаа шулуун шугамаар явна гэж үгүй. Нэг шөнө дундаас гал зогсоох хэлэлцээр хүчин төгөлдөр болж, өглөө нь нефтийн үнэ унаж, үдэд нь цэргийн шинэ тулаан эхэлдэг. Энэ бол логикийн алдаа биш, харин энэ бүс нутгийн хэвийн хэмнэл. Дональд Трамп Израиль болон Хезболлахын хооронд 10 хоногийн гал зогсоох тохиролцоо зарлахад Хезболлахын нөлөөгөөр Ираны вассал болоод байгаа Ливан үүнийг дэмжиж, Хезболлах харин “Энэ тохиролцоог болгоомжтой дагаж мөрдөнө” гэв. Гэхдээ газар дээрх бодит байдал хэвээр. Израиль өмнөд Ливанд цэргээ хадгалсаар, өмнөх саруудад эрчимжсэн цэргийн мөргөлдөөн олон мянган хүний амийг авч, нэг сая гаруй хүнийг дүрвэхэд хүргэсэн тэр фронт “түр намдсан” төдий.

Үүнтэй зэрэгцэн Вашингтон өөр нэг фронтыг хаав. АНУ Сирид байрласан бүх цэргээ гаргаж, баазуудаа Дамаскт шилжүүлснийг АНУ-ын Ойрхи Дорнодын цэргийн удирдлага болох CENTCOM баталлаа. Сирийн тайлбар энгийн. Исламын улсын аюул буурсан учир цаашид терроризмын эсрэг ажиллагааг өөрсдөө удирдах боломжтой. Гэвч бодит утга нь илүү том. АНУ нэг талбараас ухарч, дараагийн илүү чухал цэгт анхаарлаа төвлөрүүлж байна. Тэр цэг нь Ормузын хоолой.

Дэлхийн нефтийн бараг тавны нэг нь дамждаг энэ нарийхан усан зам дээр Иран түр хугацаанд хаалгаа нээж, худалдааны хөлгүүдийг тодорхой маршрутаар нэвтрүүлэхээ мэдэгдэв. Үр дүн нь шууд мэдрэгдэв. Нефтийн үнэ 11 хувиар буурлаа. Гэхдээ энэ бол зах зээлийн хариу үйлдэл болохоос биш энх тайвны баталгаа биш. Учир нь АНУ нэгэн зэрэг өөр дохио өгч, Ираны эсрэг тэнгисийн хаалтаа энхийн гэрээ байгуулагдах хүртэл үргэлжлүүлнэ гэж мэдэгдэв. Өөрөөр хэлбэл, хоолой нээгдсэн ч дарамт хэвээр. Харин Европ идэвхжив. Кир Стармер болон Эмманюэль Макрон нар Франц, Их Британиар ахлуулсан олон улсын тэнгисийн аюулгүй байдлын ажиллагаа эхлүүлэх болсныг зарлаж, худалдааны усан онгоцны чөлөөт хөдөлгөөнийг хамгаална гэв. Арваад улс дэмжихээ илэрхийлсэн. Харин Фридрих Мерц Германы оролцоог зөвшөөрөхөд бэлэн ч “Дайны гал намжиж, НҮБ-ын эрх зүйн суурь бүрдэх ёстой” гэж мэдэгдэв. Европын дипломат хэлээр энэ нь энх тайвныг дэмжинэ гэсэн үг. Гэвч бодит үнэн нь дэлхийн нефтийн урсгалыг хамгаалах. Харин АНУ-ын ерөнхийлөгч сэтгүүлчдэд “НАТО-гийнхан бүх зүйл дуусах шатанд орсны дараа “Бид Ормузын хоолойг хамгаалахад тусалмаар байна” гэсэн.Би тэдэнд “Та нар хэрэггүй болсон. Хол бай” гэж хэлсэн гэж мэдэгдэв. Гэтэл Ормузын хоолойг Иран нээсэн гэж мэдэгдсэнээс хойш нэг хоног ч хүрэлгүй дахин хаав. Ерөнхийлөгч Дональд Трамп “АНУ шантаажид бууж өгөхгүй. Хаалтаа үргэлжлүүлнэ” гэж

мэдэгдэж энэ сарын 22-нд дуусах АНУ, Ираны гал зогсоох хэлэлцээр сунгагдах эсэх тодорхойгүй хэвээр үлдэв. Гэхдээ өнөөдөр Европ, Азийн ардчилсан, хөгжингүй улсууд болон АНУ тусдаа бодлого явуулж эхэлсэн нь аль ч дарангуйллын тогтолцооны хувьд тэдний эрин дуусч буйг илтгэх маш том хүчин зүйл билээ.

Ойрхи Дорнодыг ойлгохын тулд нэг энгийн дүрэм байдгийг зөвшөөрөх хэрэгтэй. Энд дайн, энх тайван хоёр ээлжилдэггүй, харин зэрэгцэн оршдог. Буу дуугарч байх үед дипломатчид гар барина. Харин тэд гар барьж байх зуур хаа нэгтээ пуужин нисэж, хүмүүс үхсээр байдаг. Фридрих Мерц Израилийн ерөнхий сайд Биньямин Нетаньяхуд “Ливантай шууд хэлэлцээ эхлүүл” гэж уриалсан нь Европын логикоор зөв. Дайныг зогсоох хамгийн хурдан арга бол яриа. Гэвч Тель-Авив өөр логикоор ажиллана. Биньямин Нетаньяху нэгэн зэрэг “ярилцана” ч гэв, “довтолно” ч гэв. Европт энэ бол зөрчил. Харин Ойрхи Дорнодод энэ бол хэвийн байдал. Учир нь энд хэлэлцээ бол энх тайвны хэрэгсэл биш, дарамтын нэг хэлбэр. “Ярина” гэдэг нь ихэвчлэн “бууж өг” гэсэн дохио байдаг. АНУ ба Ираны хоорондын түр эвлэрэл ч ялгаагүй. Нэг гэрээ, хоёр тайлбар, гурав дахь бодит байдал нь буудалцаан үргэлжилсээр байдаг. Энэ бүхний дундаас хамгийн чимээгүй атлаа хамгийн том өгүүлбэр нь Фридрих Мерцийн хэлсэн үг байв. Тэр “Ормузын хоолойн аюулгүй байдлыг хангахад Герман оролцоход бэлэн” гэсэн. Энэ бол дипломат өгүүлбэр. Гэвч цаад утга нь ил тод. Дэлхийн эдийн засгийн судас хаагдаж болохгүй. Ингээд бүх тоглогчдын байр суурь тодорхой болов. АНУ усан замыг нээлттэй, бас өөрийн нөлөөнд байлгахыг хүснэ. Иран бүс нутгийн нөлөөгөө хадгалахыг зорино. Израиль аюулгүй байдлаа баталгаажуулахыг эрмэлзэнэ. Европ тогтвортой байдал, шатахууны урсгалыг нээж бас үүнийг хамгаалахыг хүсэж байна. Хүн бүр өөр зорилготой, гэхдээ бүгд нэг цэг дээр огтлолцож байна. Тэр бол Ормузын хоолой.

Иймээс 10 хоногийн гал зогсоох хэлэлцээр бол төгсгөл биш, зүгээр л завсарлага. Ормузын хоолой нээгдсэн нь шийдэл биш, амьсгаа авах боломж. Геополитикт ялалт гэдэг туг мандуулах мөчөөр хэмжигддэггүй. Харин хэн хамгийн удаан тэсэж, хэн хамгийн эхэнд мөнгөгүй болсон нь бууж өгдөг тоглоом. Өнөөдрийн бодит үнэн ч энгийн. Дайн дуусаагүй. Зүгээр л хэлбэрээ сольж байгаа явдал.Ойрхи Дорнод ийм л байсан. Өнөөдөр ч ийм л байна. Харин энэ удаа Иран ялагдаад зогсохгүй, дэглэм нь өөрчлөгдөх болно. Учир нь саяхан Ираны “хан хүү” хэмээн нэрлэгддэг Реза Пехлеви Исламын хувьсгалыг хамгаалах корпуст хандан зэвсгээ хураалгаж, улсаа бодож, ард иргэдийнхээ талд орохыг уриалсан.Энэ бол зүгээр нэг улс төрийн уриалга биш. Исламын хувьсгалыг хамгаалах корпуст бол Ираны дэглэмийн гол тулгуур, цэрэг-улс төр-эдийн засгийн хосолсон гол хүч тул энэ бол Ираны өнөөгийн дэглэмийн суурийг сулруул гэсэн үг. Иймээс энэ уриалгад бодит хариу өгөх магадлал бага. Гэхдээ энэ нь Ираны өнөөгийн удирдлагын системийн дотоод хямралын ан цав дээр гадны буюу Ираны иргэдийн замыг заах сөрөг хүчин нэмэгдэж байгаа явдал юм.

Бэлтгэсэн Г.АМАРСАНАА

"Өдрийн сонин"

Англи эхээс хөрвүүлсэн Тоймч В.Ариунчимэг

"Geopolitical Monitor" цахим сэтгүүлийн анализ тойм

Ормузын хоолой бол жирийн нэг нарийхан усан зам биш ээ. Энэ бол дэлхийн дэг журмын артерын судас бөгөөд энх цагт энэ хоолойгоор дэлхийн газрын тос, шингэрүүлсэн байгалийн хийн ойролцоогоор тавны нэгийг тээвэрлэдэг юм. Энэ судас агшихад дэлхий ертөнц зүгээр таагүй мэдрэмжийг мэдэрдэггүй-амьсгал нь боогдож эхэлдэг.

АНУ-Израилын Иранд өгсөн агаарын цохилтоос үүдэлтэй өнөөгийн хямрал нь Техераны өргөн хүрээтэй хариу цохилтын улмаас улам хурцдаж, дэлхийн шийдвэр гаргах тогтолцоо ямар сулыг, геополитикийн хагарлын шугам хаана байгааг, олон улсын дэг журамд шингэсэн ёс суртахууны зөрчилдөөн ямар түвшинд байгааг ил болгож байна.

Хуучин дэг журам нуран унаж байна

Үүссэн нөхцөл байдал бол Ойрх Дорнодын зүгээр нэг мөргөлдөөн биш юм. Энэ бол тооцоо бодож буй мөч. Анхны агаарын цохилтоос хойш хэдэн долоо хоногийн дотор Ормузын боомтоор дамжин өнгөрөх далайн тээвэр өдөрт 130 орчим болж буурсан. Газрын тосны үнэ хямралын түвшинд хүрч, зарим боловсруулах үйлдвэрүүд нэг баррель тутамд нь 150 орчим ам.доллар төлж байна. Үүний үр дагавар нь Персийн булангийн хил хязгаараас хол давж, Европт инфляцын огцом өсөлт, Азид түлш шатахууны хомсдол үүсэх эрсдэл, Африкийн зарим хэсэгт хүнсний аюулгүй байдлын хямралыг улам гүнзгийрүүлж байна. Аль хэдийн хүндэрсэн дэлхийн эдийн засаг одоо системийн хямралын ирмэг дээр эргэлдэж байна.

Энэ нөхцөлд Бахрейны далайн тээврийн эрх чөлөөг сэргээх тухай НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн тогтоолыг хэрэгжүүлэх гэсэн оролдлого нь өнгөц харвал дэлхийн нийтийн өмчийг хамгаалж буй мэт харагдаж байв. Гэтэл Хятад, Орос хоёр уг тогтоолд вето тавьснаар олон улсын шийдвэр гаргах тогтолцоо ямар хэмжээнд ирснийг дахин нотолж өгөв. Орос, Хятад хоёр Ираны эсрэг хүч хэрэглэхийг үл тоомсорлосон аливаа тогтоол нь түрэмгийллийг хууль ёсны болгох эрсдэлтэй гэсэн аргумент нь нэг талаараа зөв.

НҮБ-ын дүрмийн хүч хэрэглэхийг хориглох заалт нэлээн бүрхэг. Хэрэв Иранд хийсэн анхны агаарын цохилтуудыг өгөхдөө Аюулгүйн Зөвлөлөөс зөвшөөрөл аваагүй бол олон улсын зарчимд нийцэхгүй, бүр хууль бусад тооцогдоно. Харин Иран агаарын цохилтын хариуд авсан арга хэмжээнүүд түүний дотор Ормузын хоолойг хаасан нь мөн л ноцтой асуудал юм. Ираны хориглолт нь олон улсын усан замын чөлөөт хөдөлгөөнийг зөрчиж, дайнтай огт хамааралгүй улс орнуудад эдийн засгийг шийтгэж буй мэт үр дагавар үүсгэж байна.  Гэсэн хэдий ч Техеран эдгээр арга хэмжээг НҮБ-ын Дүрмийн 51 дүгээр зүйлд заасны дагуу өөрийгөө хамгаалах эрхээ хэрэгжүүлж байгаа хэрэг гэж тайлбарлаж буй юм.

Үр дүн нь хууль эрх зүй, ёс суртахууны парадокс үүсэв. Нэг тал нь дүрэм журмаа зөрчих зуураа дэг журмыг шаардаж, нөгөө тал нь хэм хэмжээг зөрчиж буй атлаа хамгаалж байна гэж мэдэгдэж байна. Энэ зөрчилд Хятад, Орос улсууд орж ирж, өөрсдийгөө улс орнуудын бүрэн эрхт байдлыг хамгаалагч мэтээр харуулж буй.  Гэвч тэдний өөрсдийн үйлдлүүд, түүх нь энэ байр суурийг ихэд эргэлзээтэй болгож байна. Ираны үзэл суртлын дэмжлэгтэйгээр тавьсан вето буюу хоригоо зарчмын гэж тайлбарлаж байгаа ч энэ нэр томьёо нь хэн нь хэний талд байгаагаас хамаарч өөр өөр сонсогдож байгаа юм.

Бүрэлдэн тогтох гэж буй шинэ дэг журам

Ормузын хоолой, Өмнөд Хятадын тэнгис, Баб-эль-Мандебээс эхлээд дэлхий даяар болж буй хямралууд бол тусдаа салангид зүйл биш. Энэ бол дэлхийн дэг журам шинээр бий болж буй үйл явц юм. Том гүрнүүд өөрсдийн нөлөөний бүсийг хүч хэрэглэх, вето тавих замаар дахин зурж байна. Үүний үр дүнд улс орнуудын бүрэн эрхт байдал болон хүний эрх, эрх чөлөө гэх үндсэн зарчмууд хууль ёсноос гэхээс илүүтэй “чи бидэнтэй эвсэж байна уу, үгүй юу” гэдгээс хамааралтай болж байна. Нэмж хэлэхэд Өмнөд Хятадын тэнгисийн маргаантай бүсээс эхлээд дэлхийн дижитал дэд бүтцийн үл үзэгдэх гол судаснууд хүртэл шинэ, сэтгэл түгшээсэн дэлхийн дэг журам бүрэлдэж бйана. Энэ шинэ дэг журамд том гүрнүүд хүчээ зөвхөн цэрэг, усан онгоц, нисэх онгоцоор биш мэдээлэл, худалдааны замууд, технологийг хянах замаар баталгаажуулж буй юм. Ингэснээр олон улсын хууль бүх хүнд ижил тэгш үйлчилдэг, бүх нийтийн зарчим гэдэг нь аажмаар суларч, хүмүүсийн аюулгүй байдал, амьдралын баталгаа нь өрсөлдөж буй том гүрнүүдийн тооцоо, ашиг сонирхлоос хамааралтай болж байна. Ази, Африк, Латин Америкийн ард түмэнд энэ үйл явдал олон улсын хууль ихэнх тохиолдолд нэг талдаа илүү таалагдсан байдлаар хэрэглэгддэг гэж ойлгогдож байна. Ялангуяа Газын Зурвастай холбоотойгоор Израилыг буруутгахаас хамгаалж ирсэн олон удаагийн вето одоо ч санаанд тод байна. Ийм нөхцөлд Ормузын хоолойг хаасантай холбоотой вето нь ямар нэг хачин зүйл биш харин толины тусгал шиг харагдаж байгаа. Өмнө нь Барууны улсууд Израилыг хамгаалах гэж вето тавьж байсан бол одоо Орос, Хятад хоёр Ираныг хамгаалах гэж вето ашиглаж байна. Эцэст нь зарчим бус хүч чадал л шийдвэрлэдэг тогтолцоо гэж ойлгогдож буй юм. Гэхдээ хүч чадлаар асуудлыг шийдэж буйгаа ялалт гэж үзэж болохгүй. Амин чухал ач холбогдолтой усан зам хаагдаж, энгийн хөлөг онгоцууд аюултай нөхцөл байдалд орж, олон улс оронд энгийн иргэдийн амь амьжиргаанд нөлөөлж буй энэ хямралд ямар ч цэвэр ялалт байхгүй. Одоогоор наанадаж энгийн 5 хөлөг онгоц цохилтод өртжээ. Газын Зурвас болон Африкийн зарим нутагт хүрэх ёстой хүмүүнлэгийн тусламж саатсан байна. Энэ бүхний үнийг Вашингтон, Тель-Авив, Москав, Бээжингийн стратегичид төлөхгүй. Харин бараа бүтээгдэхүүний тасалдал, үнийн өсөлтийн үр дагаврыг туулж буй энгийн ард иргэд л үүрч байна.

Ийм нөхцөл байдалд “ялалт” гэдэг нь юу гэсэн үг вэ?

Хэрэв ялалтыг удаан хугацаанд тэсвэрлэх чадвараар хэмжвэл Иран өрсөлдөгчдөө их хэмжээний хохирол учруулах чадвараа батлан харууллаа. Газарзүйн байрлал болон жижиг, ухаалаг зэвсгүүдээ ашиглан Иран улс Ормузын хоолойг дэлхийн хэмжээнд дарамт үзүүлэх чухал цэг болгож чадсан байна. Хэрэв ялалтыг үзэл суртал талаас нь хэмжвэл олон улсын харилцаанд үзэл суртлын тэнцвэр аажмаар өөрчлөгдөж, Барууны байр суурь өмнөх шигээ маргаангүй давамгайлж чадахгүй болжээ. Гэхдээ ялалтыг хүмүүсийн амьдрал, тогтвортой байдал, аюулгүй байдлын үүднээс харвал энэ ялалт аль ч талд нь байхгүй байна. Үндсэн асуудал нь системийн бүтэцдээ байна. Дэлхийн хамтын аюулгүй байдлын гол түлхүүр байх ёстой Аюулгүйн Зөвлөл вето тавьдаг тогтолцооноосоо болоод бүрэн утгаараа ажиллахгүй байна.Тус зөвлөлийн байнгын 5 гишүүн дор бүрнээ “би дэг журмыг хамгаалж байна” гэж ярьдаг боловч үнэндээ зөвхөн өөрийн түнш, холбоотнуудаа хамгаалахын тулд л вето тавих эрхээ эдэлж байна. Үр дүнд нь дүрэм журмыг хүлээн зөвшөөрдөг боловч тэдгээрийг шударгаар хэрэгжүүлэх эв нэгдэл, хүч чадалгүй тогтолцоо үүсчээ. Нэгэн шинжээчийн ажигласнаар энэ хямрал нь олон талаараа “бидний өөрсдийн бүтээсэн” хямрал юм. Богино хугацааны ашиг сонирхлыг урт хугацааны тогтвортой байдлаас дээгүүр тавьсан олон шийдвэрийн үр дагавар юм байна.

Дэлхийн улс төрчдийн хувьд үр дагавар нь маш тодорхой байна. Олон улсын байгууллагуудад итгэх итгэл хурдтай буурч, Аюулгүйн Зөвлөл дэлхийн хэмжээнд ийм том нөлөөтэй хямралын эсрэг шийдвэртэй ажиллаж чадахгүй байгаагаас түүний нэр хүндэд муугаар нөлөөлж байна. Үүнээс гадна эдийн засгийн чухал боомтуудыг зэвсэг болгон ашиглах явдал ойр ойрхон гарах төлөвтэй боллоо. Өнөөдрийн Ормуз зөвхөн эхлэл байж магадгүй. Ирээдүйд Өмнөд Хятадын тэнгист ийм нөхцөл байдал үүсэж ч болзошгүй юм. Үүнээс гадна томоохон гүрнүүдийн холбоо, эвсэл өөрчлөгдөж эхэллээ. Хятад, Орос улсууд Барууны санаачилгуудыг зөвхөн үг хэлээр бус олон улсын байгууллагуудын түвшинд илүү идэвхтэй эсэргүүцэх болжээ. Хурдтай өөрчлөгдөн буй олон улсын орчинд хариуцлага аль нэг улс эсвэл барууныхан, зүүнийхэний аль нэг бүлэглэл дээр бус харин бүх дэлхийн хамтын нийгэмлэгийн ухамсар дээр ирж байна. Одоо дэлхий нийтээрээ ёс суртахууны хатуу шалгууртай тулж байна. “Дүрэмд суурилсан дэлхийн дэг журам” гэдэг үг одоо утга төгөлдөр байж чадах уу? Ялангуяа Иран болон бусад бүс нутгийн энгийн иргэд хүч түрэмгийлсэн цэргийн ажиллагааны үр дагаварыг амсаж байгаа ийм үед. Энд яригдаж буй зарчим бол зөвхөн онол, хийсвэр зүйл биш. Энэ зарчим бөмбөгдөлтөд өртсөн хотууд, эвдэрч сүйдсэн эмнэлэгүүд, эвдэрсэн замууд, ажиллагаагүй болсон цахилгаан, интернетийн шугам дунд амьдарч буй хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралд шууд тусаж байна. Тэнд хүний эрхийн талаар маргаж хэлэлцдэггүй, харин бодит байдал дээр шууд зөрчиж, үгүйсгэдэг. Олон улсын хуулийг “бүгдэд адилхан үйлчилнэ” гэж ярих үгс, түүнийг бодит амьдрал дээр зарим талд нь хэрэглэж байгаагын хооронд маш тод зөрчил байна. Ялангуяа АНУ, Израилын үйлдэлтэй холбоотой дайны гэмт хэргийн тухай яриа гарсаар байхад олон улсын байгууллагууд нэгдмэл, шийдвэртэй, яаралтай хариу арга хэмжээ авахгүй байгаа нь дээрх зөрчлийг улам тодруулж буй юм.

Одоо улс орнууд итгэл төрүүлэх эсэх нь “бид хууль сахина” гэж зарлахдаа бус аливаа улсын бүрэн эрхт байдлыг зөрчихгүй байх, бөмбөгдөлтөөр ч бай, эдийн засгийн бүслэлтээр ч бай ямар ч хэлбэрийн хамтын шийтгэлийг хэвийн үзэгдэл болгохгүй байх, хүмүүнлэгийн тусламжийг тохиролцооны хэрэгсэл биш, маргашгүй эрх гэж үзэх зэргээс шалтгаална. Өөрөөр хэлбэл зөвхөн хүч хэрэглэхээ больё гэх уриалга бус илүү гүнзгий ёс суртахууны тэгш байдлыг чухалчилах шаардлагатай байна. Чухамдаа Техеранд байгаа хүний амьдрал, нэр төр нь дэлхийн аль ч хотод байгаатай яг адилхан жинтэй гэдгийг дахин батлах явдал юм. Гал зогсоох, хариуцлага тооцох асуудал ямар ч хүчтэй талын дарамтад бөхийдөггүй, хүний амьдралыг яаралтай аврахад чиглэсэн жинхэнэ дипломат ажиллагаанд тулгуурлах ёстой юм. Эцэст нь Ормузын хоолойн хямрал бол том анхааруулга дохио юм. Энэ хямрал дэлхийн дэг журмын тулгуур улс орнуудын хэл ам, хэрүүл тэмцэл, хяналтгүйгээр хүч нэмэгдүүлэх зэргээс болж ямар хурдан нурж болохыг харуулж байна. Аль ч талын хязгааргүй хүч чадал тогтвортой байдал авчирдаггүй, харин мөнхийн аюултай байдал, байнгын тогтворгүй орчныг л авч ирдэг бодит үнэнийг илчилж байна.

Эх сурвалж: https://www.geopoliticalmonitor.com/crisis-in-hormuz-exposes-fragility-of-the-rules-based-order/

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ ДӨРӨВДҮГЭЭР САРЫН 14. МЯГМАР ГАРАГ. № 70 (7812)

Дэлхийн эдийн засгийн нэг гол судас гэгддэг Ормузын хоолой дээр зангилагдсан энэ удаагийн хямрал бол зөвхөн бүс нутгийн мөргөлдөөн биш, харин орчин үеийн геополитикийн логикийг харуулсан ил тод жишээ юм. АНУ-ын ерөнхийлөгч Дональд Трамп Ираныг бөмбөгдөх ажиллагааг хоёр долоо хоногоор түр зогсоохоо мэдэгдсэн нь энхийн дохио мэт боловч үнэн хэрэгтээ цаг хожих, дарамтыг өөр хэлбэрт шилжүүлэх стратегийн алхам юм.

Түүний үгнээс илүү үйлдэл нь анхаарал татаж байна. Тулган шаардалт дуусахаас ердөө нэг цаг хүрэхгүй болсон мөчид энэ шийдвэр гарсан нь төлөвлөгдсөн эвлэрэл бус, харин зайлшгүй байдлын үр дүн байсныг илтгэнэ. Энэ хоёр долоо хоногийн “нам гүм” бол бодит нам гүм биш. Энэ бол аль аль тал нь өөрийн хөзрийг дахин тоолж, хожлын магадлалаа үнэлж буй завсрын үе юм. Вашингтоны хувьд энэ хугацаа нь нефтийн зах зээлийг тогтворжуулах, дотоод улс төрийн дарамтыг намжаах, холбоотнуудтайгаа байр сууриа нэгтгэх боломж. Харин Тегераны хувьд энэ нь олон арван жилийн турш үргэлжилсэн барууны хориг, шахалтын системийг нэг мөсөн өөрчлөх боломж гэж харж байна. Учир нь Ираны санал болгосон “10 заалт” нь энгийн гал зогсоохоос хавьгүй давсан, бүс нутгийн хүчний тэнцвэрийг шинээр тогтоох зорилготой баримт бичиг юм. Тэнд зөвхөн дайн зогсоох тухай биш, харин бүхэл бүтэн тогтолцоог өөрчлөх тухай ярьж, хоригийг бүрэн цуцлах, царцаасан хөрөнгийг суллах, АНУ-ын цэргийг бүс нутгаас гаргах, ураны баяжуулалтыг зөвшөөрүүлэх зэрэг шаардлагууд нь Иран өөрийгөө зөвхөн хамгаалах биш, харин шинэ дүрэм тогтоох хэмжээнд гаргахыг зорьж буйг илтгэнэ.

Энэ бүхний төвд мөнгө буюу Ормузын хоолой оршиж байна. Географийн хувьд нарийхан энэ хоолой эдийн засгийн хувьд асар өргөн утгатай. Дэлхийн нефть, шингэрүүлсэн хийн урсгалын бараг тавны нэг нь үүгээр дамждаг. Ийм зангилааг хянах боломжтой улс геополитикийн хувьд асар их хөшүүрэгтэй болдог. Иран яг энэ хөшүүргийг ашиглаж байна. Тэд “Бүх хөлгийг хаагаагүй, зөвхөн дайснуудынхыг” гэж тайлбарлаж байгаа ч бодит байдал дээр урсгалын тодорхой бус байдал өөрөө зах зээлийг айлгаж, үнэ өсгөж, дэлхийн нийлүүлэлтийн сүлжээг доголдуулж байна. Нефть бол зүгээр нэг түүхий эд биш, түүнийг дагалдаж бордоо, химийн бодис, аж үйлдвэрийн үндсэн орцууд хөдөлдөг. Иймээс Ормузын хоолойн эрсдэл бол зөвхөн шатахууны үнэ өсөх асуудал биш, харин хүнсний үнэ, үйлдвэрлэлийн өртөг, улмаар инфляцийн дарамтаар дамжин дэлхийн эдийн засгийг бүхэлд нь доргиох хүчин зүйл юм.

Трампын заналхийлэл Ираны гүүр, цахилгаан станц зэрэг иргэний дэд бүтцийг устгана, бүр “соёл иргэншлийг” сүйтгэж чулуун зэвсгийн үед оруулна” гэж буй нь орчин үеийн дайн хэрхэн өөрчлөгдсөнийг харуулна. Энэ бол зөвхөн цэргийн байг онох тухай биш, харин улсын эдийн засгийн суурийг нураах тухай ойлголт. Гэвч ийм заналхийлэл бодит үйлдэл болох тусам улс төрийн өртөг нь өсдөг. АНУ-ын дотоодод энэ дайн төдийлөн дэмжлэг аваагүй нь нууц биш. Бензиний үнэ өсөх нь америк өрх бүрд шууд мэдрэгддэг, инфляци өсөх айдас нь сонгогчдын хандлагыг өөрчилдөг. АНУ-д Трампыг “Би шинэ дайн эхлүүлэхгүй” гэсэн амлалтаа зөрчсөн гэх шүүмжлэл ч нэмэгдсэн. Ийм нөхцөлд хоёр долоо хоногийн завсарлага нь гадаад бодлогоос илүү дотоод улс төрийн дарамтыг зөөлрүүлэх хэрэгсэл юм. Энэ завсрын үед хамгийн сонирхолтой тал нь зуучлагч гэнэт тодорсон явдал. Пакистан энэ удаа зөвхөн ажиглагч биш, харин идэвхтэй тоглогч болон гарч ирэв. Тус улсын ерөнхий сайд Шехбаз Шариф, армийн командлагч Асим Мунир нар Вашингтонтой шууд холбогдож, цохилтоо хойшлуулахыг хүссэн нь гал зогсоох шийдвэрт нөлөөлсөн. Хэлэлцээ Исламабад хотод, тодорхой хугацааны хязгаартайгаар явагдана. Энэ нь нэг талаас дипломат шийдэл хайж буйг харуулж байгаа ч нөгөө талаас хугацааны шахалт асар өндөр байгааг илтгэнэ.

Энд бас нэг чимээгүй, гэхдээ шийдвэрлэх нөлөөтэй тоглогч бий. Тэр бол Израиль. Трампын мэдэгдэлд тэднийг дурдаагүй ч бодит байдал дээр Израиль энэ мөргөлдөөнд идэвхтэй оролцож байгаа. Ираны зүгээс гал зогсоох нөхцөл Ливанд хүртэл үйлчлэх ёстой гэж шаардсан нь энэ зөрчлийг энхийн замаар шийдвэрлэх боломжгүй болгосон. Эцэст нь энэ бүхнээс харагдах гол дүр зураг бол дайн өөрөө өөрчлөгдсөн явдал юм. Орчин үеийн дайн танк, онгоцоор хэмжигдэхээ больсон. Түүнийг нефтийн урсгал, далайн хоолой, санхүүгийн хориг, зах зээлийн сэтгэл зүйгээр хэмждэг болсон. Нэг хоолойн хаалт дэлхийн инфляцид нөлөөлж, нэг мэдэгдэл нефтийн үнийг савлуулж, нэг дипломат дуудлага пуужингийн цохилтыг хойшлуулж байна. Энэ утгаараа Ормузын хоолой бол газарзүйн объект биш, харин XXI зууны хүчний тэнцвэрийн бэлгэдэл юм. Гэвч нэг зүйл тодорхой байна. Энэ бол дайны төгсгөл биш. Энэ бол илүү том тоглолтын завсарлага. Иран хоолойг бодитоор нээх эсэх, АНУ дарамтаа бууруулах уу, эсвэл шинэ хэлбэрт шилжүүлэх үү, Израиль ямар байр суурь баримтлах вэ, зах зээл энэ бүхнийг хэрхэн хүлээж авах вэ гэсэн асуулт хариултаа хүлээж байна. Гэхдээ Иран тохиролцоо хийсэн ч бүс нутгийн шинэ дэг журам эхэлж л таарна. Хамгийн боломжит хувилбар нь энэ хооронд Израилийн агаарын цохилтууд Иранд үргэлжилж, Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж баасан гарагт амрангуут АНУ-ын хуурай цэргийн ажиллагаа эхэлнэ.

Ерөөс өнөөдөр дарангуйллын дэглэмийн армиуд сүрт жагсаал хийхээс өөр ид шидгүй, хоосон тоо гэдэг нь нэгэнт тодорхой болсон. Ираны арми л гэхэд өөрийн бүрэн мэдэлд байгаа 30х30 км газрыг нэгжин АНУ-ын нисгэгчийг олзолчхож чадахгүй, дэлхий нийтийн шившиг болов.Учир нь шинжлэх ухаан, технологи дарангуйллыг бус эрх чөлөөг сонгодог. Өөрөөр хэлбэл, бид өнөөдөр дарангуйллын дэглэмүүд түүх болон үлдэж буйг өөрсдийн нүдээр харж байна.

Бэлтгэсэн

Г.АМАРСАНАА

АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трампын цагаачдыг албадан нутаг буцаах хатуу бодлого, Ирантай хийж буй дайн болон улс төрийн бусад шийдвэрийг эсэргүүцсэн “No Kings” жагсаалын гурав дахь давлагаа тус улс даяар өрнөжээ.

Зохион байгуулагчдынх нь мэдээлснээр, АНУ-ын бүх 50 муж улсад 3 200 гаруй арга хэмжээ зохион байгуулсан бөгөөд өмнөх хоёр удаагийн улс даяарх жагсаалд олон сая хүн оролцсон байна.

Нью-Йорк, Даллас, Филадельфи, Вашингтон хотуудад томоохон жагсаал болсон хэдий ч энэ удаагын “No Kings” хөдөлгөөний гуравны хоёр нь том хотуудаас гадуур зохион байгуулагдсан нь өмнөх оны зургаадугаар сард болсон анхны жагсаалтай харьцуулахад жижиг хот, суурин газруудад оролцогчдын тоо 40 орчим хувиар өссөнийг харуулж байна. Д.Трампын хууль бус цагаачидтай тэмцэх хатуу бодлогын халуун цэг болоод буй Миннесота муж улсын Сент-Пол хот дахь Капитолын ордны гадна нүсэр жагсаал болжээ. Цугларсан олон энэ оны эхээр Миннеаполис хотод цагаачлалын албаныханы гарт амиа амиа алдсан АНУ-ын иргэд болох Рене Гүүд, Алекс Претти нарын гэрэл зураг бүхий лоозонг барьсан байв.

Вермонт муж улсаас сонгогдсон АНУ-ын сенатч Берни Сандерс Миннесотад болсон жагсаалд оролцогчдод хандан үг хэлсэн бол хөгжимчин Брюс Спрингстин Трампын цагаачлалын бодлогыг шүүмжилж, амиа алдсан хүмүүсийн дурсгалд зориулан “Streets of Minneapolis” дуугаа дуулсан байна.

Нью-Йорк хотын цагдаагийн газраас мэдээлснээр, Манхэттен дүүргийн төв хэсэгт хэдэн арван мянган хүн цуглаж, эсэргүүцлийн жагсаал 10 гаруй гудамжийг хамран үргэлжилжээ. Холливудын жүжигчин Роберт Де Ниро хэлэхдээ, Трампаас өмнө нэг ч Ерөнхийлөгч “АНУ-ын эрх чөлөө, аюулгүй байдалд ийм ноцтой аюул учруулж байгаагүй” гэсэн байна.

Даллас хотод болсон жагсаалд мянга мянган хүн нэгдсэн бөгөөд энэ үеэр "No Kings" хөдөлгөөнийхөн болон уг хөдөлгөөнийг эсэргүүцэгч бүлгүүүдийн хооронд мөргөлдөөн гарч, хотын цагдаагийн газраас хэд хэдэн хүнийг баривчлан саатуулсан байна.

Reuters болон Ipsos агентлагийн явуулсан хамгийн сүүлийн үеийн санал асуулгаар Д.Трампын нэр хүнд 36 хувь болж буурсан нь түүнийг Цагаан ордонд эргэн ирснээс хойших хамгийн доод үзүүлэлт болоод байна.

АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний F-35 сөнөөгч онгоцыг Ираны агаарын довтолгооноос хамгаалах системээр сөнөөсөн гэж Исламын хувьсгалыг хамгаалагчдын корпус мэдэгдсэнийг тус улсын төрийн хэвлэлүүд уламжилжээ. Харин уг онгоц ослын буулт хийсэн болохыг АНУ-ын Зэвсэгт хүчний Төв командлалын (CENTCOM) төлөөлөгч Тим Кук баталсан байна.

“Онгоц аюулгүй газардсан, нисгэгчийн биеийн байдал сайн байгаа” гэж тэрбээр мэдэгдлээ. Уг үйл явдлыг хоёр эх сурвалжаас эш татан анх CNN телевиз мэдээлжээ. Америкийн сөнөөгч онгоц Иранд даалгавраа гүйцэтгэсний дараа газардсан гэж Хокинс мэдэгдсэн боловч юунаас болж газардсаныг дурдаагүй байна.

Гуравдугаар сарын эхээр Америкийн хэд хэдэн сөнөөгч онгоц Кувейтэд унасан юм. Америкийн цэргийнхэн мэдэгдэхдээ, F-15E загварын гурван онгоцыг Кувейтийн агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчин андууран буудсан гэсэн байна. Багийн зургаан гишүүн бүгд  шидэгч төхөөрөмжийн тусламжтайгаар амжилттай буусан бөгөөд биеийн байдал нь сайн байгааг CENTCOM мөн мэдэгдэж байв. Түүнчлэн ослын шалтгааныг шалгаж байгаа бөгөөд "шалгалтын дүн гарсан даруйд" мэдээлэл өгөх ажээ. Харин "The Washington Post" сонинд бичсэнээр, F-15E онгоцыг Кувейтын сөнөөгч онгоцноос буудаж унагасан байж магадгүй юм.

Ираны эсрэг Израил, АНУ-ын хамтарсан цэргийн ажиллагаа эхэлсэн өдөр буюу бямба гарагт Ираны Исламын хувьсгалыг хамгаалагчдын корпусын командлал Ормузын хоолойг хаасан гэдгээ мэдэгдсэн юм.

Гэтэл дараа өдөр нь Ираны эрх баригчид энэ мэдээллийг үгүйсгэж, зөвхөн Америкийн зэвсэгт хүчинтэй холбоотой хөлөг онгоцуудыг тус хоолойгоор нэвтрүүлэхгүй хэмээн зөрүүтэй мэдээлэл хийлээ. Ираны Гадаад хэргийн сайд Аббас Аракчи-гийн мэдэгдсэнээр, тус улс Ормузын хоолойг хаахаар төлөвлөөгүй байгаа ажээ. Гэтэл Иран руу довтолсон ямар ч тохиолдолд уг хоолойг хаана гэдгээ Ираны тал мэдэгдсээр ирсэн билээ.

Ормузын хоолой бол Персийн буланг Оманы хойг болон Энэтхэгийн хоолойтой холбодог тэнгисийн маш нарийхан коридор бөгөөд Иран, Оман, АНЭУ-ын дунд оршдог. Энэ хоолой бол дэлхий даяар жилд экспортолж буй нефтийн 15-20 хувь, шингэрүүлсэн шатдаг хийн 30 хувийг зөөвөрлөдөг стратегийн чухал зам юм. Тэгэхээр түүнийг хаана гэдэг бол дэлхийн зах зээл дэх нийлүүлэлтийн сүлжээг бусниулж, нефть ба хийн үнийг огцом өсгөх нь тодорхой.

Хамгийн сүүлд ирсэн мэдээллийг үзвэл, өнөө өглөө болсон арилжаагаар 5 дугаар сард нийлүүлэх Брент маркийн газрын тосны үнэ 9-10 хувиар өсөж, 80 доллароос давсан байна. Энэ бол 2025 оны 6 дугаар сарын 23-наас хойших хугацаанд үнэ 80-аас давсан анхны тохиолдол юм. Мөн алтны үнэ 1,8 хувиар өсөж 5334 долларт, мөнгөний үнэ 2,94 хувиар өсөж 96,04 долларт хүрсэн байна.

ЭХ СУРВАЛЖ: MOSCOW TIMES

Америкийн авирагч Алекс Хоннольд Тайванийн хамгийн өндөр барилга болох “Taipei 101” рүү хамгаалалтын олс, бэхэлгээгүйгээр авирчээ. Тэрбээр 91 минутын дотор 508 метр өндөр (101 давхар) барилгын орой дээр гарсан бөгөөд түүний авиралтыг мянга мянган хүн үзжээ. Авиралтыг Netflix-ээр шууд дамжуулж, барилгын захиргаа болон хотын удирдлагын зөвшөөрлөөр зохион байгуулсан байна.

^[1]

Хоннольд барилгын нэг булангаар авирсан байна. Авиралтын хамгийн хүнд хэсэг нь уг барилгыг онцгой хэлбэртэй харагдуулдаг “хулсан хайрцаг” гэж нэрлэдэг 64 дүгээр давхар байжээ.

Барилгын орой дээр гарсныхаа дараа тэрбээр сэтгэгдлээ хуваалцахдаа “Тайбэй хотыг харах гайхалтай арга байлаа” хэмээгээд өмнө нь зөвшөөрөлгүй авирах талаар бодож байсан боловч авиралтыг нь зохион байгуулахад оролцсон хүмүүсийг хүндэтгээд энэ санаагаа орхисон гэж ярьжээ.

"Taipei 101" нь 2004 оноос 2010 он хүртэл дэлхийн хамгийн өндөр барилга байсан бөгөөд одоо Дубайд сүндэрлэж буй Бурж-Халифа барилгыг хамгийн өндөрт тооцдог. 2004 онд Тайванийн уг өндөр барилга руу “Францын хүн аалз” гэгддэг авиралтын тамирчин Ален Робер авирч байсан боловч хамгаалалтын олс ашиглаж байжээ.

Д.Жаргал

Эх сурвалж: "Монцамэ" агентлаг

/Kazinform/. Одоогоос дөрвөн жилийн өмнө буюу 2022 онд ерөнхий сайд асан Шинзо Абэг буудан хөнөөсөн этгээдэд Японы Нара хотын шүүх бүх насаар нь хорих ял оноожээ.

Тэнгисийн цэргийн хүчинд алба хашиж байсан 45 настай Тэцүя Ямагами гар хийцийн буу ашиглан сонгуулийн сурталгаагаа хийж байсан Абэгийн аминд хүрсэн гэдгээ хүлээсэн байна. Прокурорууд уг хэргийг “дайны дараах түүхэнд үзэгдээгүй хэрэг” гэж дүгнэсэн бөгөөд хэрэгтэнд бүх насаар нь хорих ял оноохыг шаардсан байна.

Киодо агентлагийн мэдээлснээр, шүүх хурлын явцад Ямагамигийн өмгөөлөгчид хэлэхдээ, хорих ял 20 жилээс хэтрэх ёсгүй, мөн Ямагами нь шашны бүлгийн хүчирхийллийн золиос болсон гэж мэдэгджээ.

Хэрэгтэн “Нэгдлийн сүм” гэдэг шашны байгууллагад ихэд өширхдөг байсан аж. Учир нь, түүний ээж уг сүмд асар их хэмжээний буюу 100 сая иен хандивласны улмаас Ямагамигийн гэр бүл үгүйрэн хоосроход хүрсэн байна. Шүүгдэгчийн ярьснаар, талийгаач Абэ “Нэгдлийн сүм”-д нөлөөтэй нэгэн байсан ажээ. Мөн Либерал-Ардчилсан намаас сонгогдсон парламентын зарим гишүүд сонгуулийн кампанит ажлаа явуулахдаа уг сүмээс дэмжлэг авдаг байсан гэдэг.

Өнөө өглөө болсон нээлттэй шүүх хуралд оролцохоор 685 хүн дараалалд зогсож байсан бөгөөд тэднээс 31 хүнийг сугалааагаар шүүхийн танхимд нэвтрүүлжээ.

Гишүүдээсээ сүрдүүлэн мөнгө авч байсан Нэгдлийн сүмийн талаарх мэдээлэл ил болсны дараа засгийн газар мөрдөн шалгалт явуулсан бөгөөд улмаар Токиогийн тойргийн шүүхээс уг сүмийг татан буулгаж, татварын хөнгөлөлт үзүүлдэг байсныг цуцлах шийдвэр гаргажээ.

Гангийн үйлдвэрлэлээр дэлхийд хоёрдугаарт ордог Энэтхэг улс коксжих нүүрсний хэрэгцээнийхээ 85 орчим хувийг импортоор хангадаг бөгөөд үүний талаас илүүг нь Австралиас авдаг. Эрэлт ирэх жилүүдэд өсөхөөр байгаа тул Засгийн газар болон гангийн үйлдвэрүүд шинэ нийлүүлэгч хайж эхэлсэн гэж эх сурвалж ярьжээ.

Далайд гарцгүй Монгол Улс нь экспортын хоёр чиглэлтэй. Нэг нь Оросоор дамжин өнгөрөх урт чиглэл бол нөгөө нь Хятадаар дамждаг.

Эх сурвалжийн хэлснээр, Монгол Улс бол Бээжингийн хувьд нүүрсний стратегийн ач холбогдолтой нийлүүлэгч, мөн дамжин өнгөрүүлэхийг хориглох эрсдэлтэй тул Хятадын нутгаар дамжих маршрутыг Энэтхэгийн эрх баригчид найдвартай гэж  үзэхгүй байгаа гэжээ. Мэдээлэл олон нийтэд ил болоогүй учир эх сурвалж нэрээ нууцлахыг хүссэн байна. Энэтхэгийн Гангийн яам энэ талаар тайлбар хүссэн имэйлд хариу өгөөгүй байна.

Энэтхэг энэ оны эхээр хийхээр төлөвлөж байсан Монголоос нүүрсний туршилтын ачилтуудыг хараахан хүлээж аваагүй байна. Тус улсын төрийн өмчит Steel Authority of India (SAIL) компани 1 тонн нүүрсийг туршилтаар авах хүсэлтээ илгээсэн талаар Reuters тавдугаар сард мэдээлж байв.

“Бид Монголын коксжих нүүрсний нийлүүлэгч нартай техникийн болон ложистикийн боломжийг тогтоох талаар тасралтгүй харилцаатай ажиллаж байна” гэж тус компани Reuters-т мэдээлжээ. Харин Монголын Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам тус агентлагийн хүсэлтэд хариу өгөөгүй байна.

Эх сурвалжийн мэдээлснээр, Энэтхэгийн коксжих нүүрсний импортын 15 орчим хувийг Орос, АНУ эзэлж байна.