Хойд Америкт түүхэн дэх хамгийн өндөр өртөгтэй хөл бөмбөгийн ДАШТ эхэлж, эхний тоглолтод Мексикийн шигшээ баг хожлоо.

АНУ, Канад, Мексик гэсэн гурван улсад анх удаа зохиож буй 2026 оны хөл бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний нээлтийн ажиллагаа Мехико хотноо боллоо. Тэмцээний албан ёсны нээлтийн ёслол нийт гурван удаа зохион байгуулах бөгөөд үлдсэн хоёр ёслол нь баасан гарагт Торонто хотод, бямба гарагт Лос-Анжелес хотод болно.

"Эдгээр нээлтийн ёслол нь хөгжим, соёл, хөл бөмбөгийг нэгтгэн улс бүрийн онцлогийг төдийгүй энэхүү тэмцээнийг тодорхойлж буй эв нэгдлийг илэрхийлэх болно. Энэ бол дэлхий нийтийг хамарсан баяр наадмыг эхлүүлэх хүчирхэг арга юм” хэмээн Олон улсын хөл бөмбөгийн холбооны (ФИФА) ерөнхийлөгч Жанни Инфантино тэмцээний өмнө мэдэгдэж байв.

Нээлтийн ёслолын дараахан орон нутгийн цагаар 13:00 цагийн орчимд Мехико хотын "Ацтека" цэнгэлдэх хүрээлэнд Мексик, Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын (ӨАБНУ) шигшээ багуудын эхний тоглолт болсноор тэмцээн албан ёсоор эхлэв.

Нээлтийн тоглолтод Мексикийн шигшээ баг 2:0 харьцаагаар хожлоо.

Дэлхийн хөл бөмбөгийн түүхэн дэх хамгийн өндөр өртөгтэйд тооцогдож буй энэ удаагийн ДАШТ-ий 104 тоглолт 16 хотод явагдана. Шигшээ тоглолт долоодугаар сарын 19-нд Нью-Йорк хотоос холгүй орших АНУ-ын Нью-Жерси муж улсын "MetLife" цэнгэлдэх хүрээлэнд болно. Энэ удаагийн ДАШТ-д 48 орны шигшээ баг оролцож байна.  Эцсийн шатанд оролцох багуудын тоог 32-оос 48 болгон нэмэгдүүлснээр Узбекистан, Йордан, Кабо-Верде, Кюрасао гэсэн дөрвөн орны шигшээ баг анх удаа өрсөлдөх боломжтой болсон юм.

ДАШТ-ий дөрвөн удаагийн аварга Италийн шигшээ баг гурав дахь удаагаа дараалан урьдчилсан шатнаас шалгарч чадсангүй. 2022 онд Оросын цэргүүд Украин руу довтолсны дараа тэмцээнээс хассан тул Орос, Беларусь улсуудын шигшээ багууд урьдчилсан шалгаруулалтад оролцоогүй юм.

Мехико хотод болсон эхний тоглолт 87.5 мянган үзэгчийн багтаамжтай, Латин Америкийн хамгийн том цэнгэлдэх хүрээлэнд явагдлаа.

Канадын шигшээ баг баасан гарагт Торонтод Босни ба Херцеговинагийн багтай, харин АНУ-ын шигшээ бямба гарагт Лос-Анжелест Парагвайн багтай тоглоно. Тэмцээнийг зохион байгуулагчид тасалбарын үнэ, мөн дагалдах үйлчилгээний (байр, тээвэр зэрэг) зардлыг хэт өндөр тогтоосон гэх шүүмжлэлд өртсөн юм. Түүнчлэн Мехико хотод өнгөрсөн долоо хоногийн турш үргэлжилсэн эсэргүүцлийн жагсаалын улмаас нээлтийн ажиллагаа тасалдах вий гэсэн болгоомжлол үүсээд байв.

Мягмар гарагт олон мянган хүн цэнгэлдэх хүрээлэн рүү очих гол өргөн чөлөөг хаан эсэргүүцлийн жагсаал зохион байгуулсан боловч цагдаагийн хамгаалалтыг нэвтэрч чадаагүй байна. Мексикийн Ерөнхийлөгч Клаудия Шейнбаум уг жагсаалыг өдөөн хатгалга хэмээн буруушаагаад, нээлтийн тоглолт ямар ч тохиолдолд товлосон хугацаандаа болно гэж мэдэгджээ.

АН-ынхан маань нэг л сүр сүлд муутай байх шиг. Улс төрийн алиа салбадай нарын аманд багтаад байх болж. Уул нь: УИХ-д 42 суудалтай бүлэг бол агуу сөрөг хүчин байх ёстой. Хоёр сар гаруйн өмнө УИХ-ын дарга нам бус байх ёстой гээд МАН-ын дарга Н.Учралыг ажлаас нь буулгасан. Энэхүү шаардлага Н.Учралд бол ашигтай туссан. Ерөнхий сайд болсон. Гол юм нь: Н.Учралын дараа УИХ-ын дарга болсон С.Бямбацогт: Намаасаа татгалзах болно гээд мөргөж сөгдөх нь холгүй ам өгч байж саналын дэмжлэг авч байв. Одоо тэрийгээ мартчихсан явна. Хэрүүл маргаан гарвал намынхаа бүлгийн хуралд орж суух зэргээр АН-ын шаардлагыг үл хэрэгсэж байгаагаа үйлдлээрээ харуулан тавлаж байна. Энийг сөхөж шийдүүлэх ёстой гэдгийг АН-ынхан өөр зууртаа яриад эхэлж. Басхүү: Саяны нэг дэхэд АН-ын бүлэг хүний амийг хамгаалж чадалгүй хариуцлага алдсан Батлан хамгаалахын сайдаа хамгаалсаар буй Ерөнхий сайдыг огцруулах гарын үсгийг цуглуулаад эхэлсэн. МАН-ын цөөнх, ИЗНН зэрэг намын гишүүд энэ дээр бол зурна. АН-ын дарга О.Цогтгэрэл ч: Гарын үсгийг 64 гишүүн хүргэхийн төлөө ажиллана гэж. Ийнхүү бужигнаад эхлүүт МАН-д дараагийн Ерөнхий сайдын нэр ус ил яригдаж, тэрэн рүүгээ налаад эхлэх жишээтэй. Хүний л араншин. Нэгэнтээ эхэлсэн гарын үсэгтэй гишүүний бланк гэдэг бол эрх зүйн чадамжтай баримт бичиг. Эрт орой хэзээ нэг цагт УИХ руу орох боллоо гэж болно. Ерөнхий сайд Н.Учралыг ийнхүү нуман тулгуурт ороод ядаж байхад нь ЗГХЭГ-ын дарга Б.Энхбаяр нь тэрүүгээр бужигнуулаад гай болох шинжтэй. Ерөнхий сайдтай хариуцлага тооцох ажлыг албан ёсоор эхлүүлсэн АН-ын дарга О.Цогтгэрэл: Нүүрсний оффтейк гэрээний сонсгол яагаад нам таг болов гээд сураглаж. Тэрээр: Н.Номтойбаяр сонсгол хийнэ гээд гарын үсэг цуглуулж явснаа зогслоо, Д.Ганбатад хариуцуултал бас л явсангүй, энэ ер нь яасан сүрхий лобби вэ гээд бүлгийнхээ гишүүдийг дуудаж энэ дээр санал солилцож. О.Цогтгэрэл бүлгийнхэндээ: Нүүрсний оффтейк гэрээний сонсголыг ер нь би авъя, удирдъя гээд ярьж. Гэтэл нь ЗГХЭГ-ын дарга Б.Энхбаяр энийг сонсчихож. Тэрээр уржигдар О.Цогтгэрэлийн өрөөнд орж: Нүүрсний оффтейк гэрээний сонсголыг хийж болохгүй гэх шаардлага тавьж, нэг ёсондоо дарамт маягийн юм үзүүлж. Тэрийг нь О.Цогтгэрэл эсэргүүцэж. Тэр хоёр би, чи-дээ тултал хэрэлдээд Б.Энхбаяр гарч явж. Тэндээс Байнгын хороо руу давхиж ороод: Нүүрсчид амь тэмцсэн. 20 сая ам.долларын асуудал, байр сав дээрэмдсэн, Бортээгийг хулгайлсан нь нотлох баримтаар ил тод болсон. Амь тавьсан, орох байх газаргүй болсон. Хууль зүйн сайдыг ямар ч хамаагүй гүтгэлгээр зайлуулах операци хийсэн. Энэ операцид О.Цогтгэрэл дарга хамжигч болсон. Нүүрсний хулгайч нар Хууль зүйн салбарыг эзэгнэх, хэргээ далдлах гэсэн оролдлогод тус болсон гэж ярьж. АН-ын дарга О.Цогтгэрэл хоёр сар гаруйн өмнө Хууль зүйн сайд байсан Б.Энхбаярыг шүүмжилж ажлаа өгөхийг шаардсан нь үнэн. Тэрээр: Мафийн нэг хэсэг болсон шударга ёсны сайд Б.Энхбаяр маш яаралтай ажлаа өгч, шалгуул гэсэн. Тэр чинь: Б.Энхбаяр 1.3 сая ам.долларын авлига авсан байж болзошгүй гээд нийгмээрээ шуугьж байсан үе. Авлигын хэрэгт хардагдсан Хууль зүйн сайдыг ажлаа өг гэх нь АН-ын даргын шаардлага мөнөөс мөн. Эсрэгээрээ: Нүүрсний оффтейк гэрээгээр сонсгол хийнэ гэсэн АН-ын даргыг: Наадахаа боль гэж ЗГХЭГ-ын дарга дарамталсан нь харин сонин. Хамаг юмны учир нь: Ерөнхий сайдыг огцруулах улс төрийн үйл ажиллагаа идэвхжин эхэлж, Засгийн газрын хувь заяа дээсэн дөрөөн дээр дэнжигнээд эхэлж байхад ЗГХЭГ-ын дарга нь тэнд тэс өөр юм яриад, гал дээр тос асгаад явж байгаа нь хачин. Сөрөг хүчнийг ийнхүү дарамталж аархах нь сөргөөр л тусна. Тиймийн учраас: Нүүрсний оффтейк гэрээний сонсгол явахгүй байх нь Б.Энхбаярт Засгийн газар нь унана уу яана, Н.Учрал огцорно уу яана уу хамаагүй гэж ой тойнд буугаад байна. Шулуухандаа: Б.Энхбаярын ярьдаг мэдээллүүд нотлогдох нь бага, тэр нь нийгэмд, ард нийтэд буруугаар тусаж Г.Занданшатарыг сулруулахад тус нэмэр болсон гэдэг. Одоо энэ…

Ө.БИЛЭГ

-АНХ УДАА ГУРВАН УЛС ДАМНАЖ 48 УЛСЫН ШИГШЭЭ БАГ БӨМБӨГ ӨШИГЛӨХ НЬ

Тийм ээ, 23 дахь удаагийн хөлбөмбөгийн ДАШТ энэ удаа Мексик, АНУ, Канад гэсэн гурван улсын нутаг дэвсгэрт 48 улсын шигшээ багийг хөгжөөн дэмжигч нартай нь хамт шингээн наадах анхны тэмцээн гэж нэрлэгдэх болжээ. Хойд, Өмнөд Америк тивүүдийг огтлон зарим үедээ 4500 км-ийн зайтай хотуудад наадах энэ тэмцээн тун өвөрмөц мэдээллээр биднийг гайхуулна. Мексикт 2500 метрийн өндөрлөг газар амьсгаа авах боломжгүй болтлоо сульдсан хөлбөмбөгчид нутаг сэлгээд маргааш нь Майамигийн халуун нар, чийглэг уур амьсгалтай, далайн түвшинтэй зэрэгцээ нам дор газар очихоороо амьд үлдэх үү гэсэн муйхар бодол өөрийн эрхгүй төрөх л юм. Юуны өмнө албан ёсны тоо баримтыг өгүүлье.

ДАШТ нь зургадугаар сарын 12-нд Мексик улсын нийслэл Мехико хотын домогт “Ацтэко” цэнгэлдэх хүрээлэнд Мексик-ӨАБНУлсын шигшээ багуудын хоорон дахь тэмцээнээр нээлтээ хийж долдугаар сарын 20-нд АНУ-ын Нью-Жэрси хотын Метлайф-стэдиум цэнгэлдэх хүрээлэнд хаалтаа зохион байгуулж аваргаа тодруулах юм байна. Энэ хооронд 39 өдөр Лос-Анжелес, Даллас, Хьюстон, Майами, Атланта, Сиэтл, Торонто, Ванкүвэр, Монтеррэй, Гвадалахара хотуудаар хөлбөмбөгтэй хамт аялах нь ээ.

Өмнө нь 32 шигшээ баг өрсөлддөг байсан нь өөрчлөгдөж 48 болж хүрээгээ тэлсэн тул хасагдах шатны хэсэг ч гэлээ шинэчлэгдлээ. Одоо 16 баг плей-оффт шалгарахгүй, 32 баг тэнд очно. Дөрөв, дөрвөөрөө 12 хэсэгт хуваагдсан багуудаас эхний хоёр шигшээ нь шууд плей-оффт шалгарч, гуравдугаар байр эзэлсэн ч гэлээ өндөр оноо, үзүүлэлт авсан найман баг нэмэгдээд тэр 32 багийг бүрдүүлэх юм. Аймаар сунжирсан наадам болохоор байгаа биз. ОУХХ-ны зорилго нь хөлбөмбөгийг дэлхий даяар алдаршуулж, нийтийн хүртээл болгох агуулгатай юм гэсэн. Тийм учраас гариг ертөнцийн хаана оршдогийг нь хэр баргийн хүмүүн мэдэхээргүй Кабо-Верде, Кюрасао гэх мэт арал-улсын шигшээ багийнхан гүйж яваа шүү, битгий гайхаарай. Гэсэн мөртлөө Итали, Серби, ОХУ, Гана мэтийн ланжгар багууд багтаагүй гэхээр гайхмаар. Хэрэвзээ та хөлбөмбөгийн улаан балиашиг биш бол зургадугаар сарын төгсгөл хүртэл алдаг оног үзэхэд буруудахгүй л болов уу. Өөрөөр хэлбэл, хасагдах шат эхлэх үед л жинхэнэ ДАШТ эхэлнэ гэж хэлэх гэсэн юм. Бараг хоёр жил хууль бус цагаачидтай тэмцэж, тэднийгээ хилийн дээс давуулан “шидэж” ядсан Трампын засаг эргээд хөгжөөн дэмжигч нэрээр нөгөө цагаачид нь Америк луу ирэх вий гэдгээс болгоомжлон визний асуудлыг чангатгаж буй нь ОУХХ-ны үндсэн зарчимтай тэрсэлдэж байгаа, тэмцээний тийзний үнэ тэнгэрт хальсан, галт зэвсэг талх шиг тархсан Мексик ба Америк улсуудад аюулгүйн ажиллагаа хэр зэрэг байх вэ гээд асуудлууд шийдэгдэлгүй босгондоо туллаа.

Энэ дэлхийн аваргын тэмцээнээр аль багийг, ямар хөлбөмбөгчийг дэмжиж сэтгэлийн таашаал авах вэ гэдэг эрхэм таны хувийн сонголт мөн боловч зарим мэдээллийг илүүц ч гэлээ хэлмээр санагдах юм.

Хөлбөмбөгийг дэлхийгээр нэгэнтээ ижилхэн түвшинд сайн тоглодог болсон шинэ цаг үед илт давамгай шууд л аварга болчихсон баг байхгүй шүү гэдгийг онцолмоор. Испани, Аргентин, Бразил, Франц, Португаль, Англи гээд том багууд бий нь бий. Гэхдээ яг манай үндэсний бөхтэй агаар нэг нөхцөл тэнд бас үүсчихсэн байгаа. Бөхийн өргөөний хамгаалагч, улс наадмын түрүү бөхийг нэгийн даваанд сэвхийтэл хаячихаад исгэрээд явчихтай адил юм энэ ДАШТ-ээр их гарна даа. Учир нь урьд цаг шиг нутгаасаа гарч үзээгүй хэдэн бүлтийсэн нөхөд ирээд баахан соёл гайхаж байгаад нам зодуулчихаад явдаг байсан үе өнгөрсөн. Тэр жижиг багуудын дотор Европын том багуудад алба хаадаг “дайны дарь үнэрлэсэн” хөлбөмбөгчид зөндөө гүйж байгаа учир. ДАШТ-д анх удаа оролцож байгаа Узбекистаны шигшээ багт л гэхэд “Ман Сити”-гийн баруун хамгаалагч Абдукодир Хусанов гүйж яваа гэх жишээний. Кюрасао хэмээх Куба улсын доохно орших аралд манай хотын нэг дүүргээс хамаагүй цөөн хүн амьдардаг ч гэлээ хөлбөмбөгийн шигшээ багийг нь уг арал дээр огт очиж үзээгүй баахан голландчууд бүрдүүлдэг гэж байгаа. Учир нь уг арал НҮБ-д бүртгэлгүй, тусгаар улс биш, Нидерландын эрхшээлд багтдаг ч гэлээ ОУХХ-д бүртгэлтэй тул шигшээдээ багтдаггүй баахан голландчуудаар баг бүрдүүлээд алдарт Дик Адвокатаар дасгалжуулагч хийлгэчихсэн нэг тийм “бөхийн өргөөний хамгаалагч” ирж байгаа шүү.

Энэ удаагийн ДАШТ олон жилийн туршид хөлбөмбөгийн ертөнцийг чимж явсан гайхамшигт залуусын “сүүлчийн танго” байх болно. Мэсси, Роналду, Модрич, Дэ Брэюйнэ гээд авч болох бүх алдар гуншинг хүртсэн ч гэлээ ДАШТ-д түрүүлж үзээгүй (Мэссигээс бусад нь) эдгээр томчуудын сүүлчийн горьдлого биеллээ олох нь уу, үгүй юу гэдгийг цөмөөрөө харах нь.

Д.Бат-Эрдэнэ

"Өдрийн сонин"

Улсын Их хурлын гишүүн А.Ариунзаяатай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

---

-Таны хувьд Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг өргөн барьж байгаа юм байна. Чухам ямар өөрчлөлт оруулж байгаа вэ?

-УИХ-ын найман гишүүний хамтаар өргөн барьж буй энэ хуулийн төсөл заалтын хувьд цөөн боловч бодит амьдрал дээр олон мянган ахмад настны орлого, хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих ач холбогдолтой. Түүнчлэн аж ахуйн нэгжүүдэд ахмадыг ажилд авахад Нийгмийн даатгалын “дарамтыг” бууруулах боломжтой гэж хэлж болно. Миний бие Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайдаар ажиллаж байх хугацаандаа Хөдөлмөрийн тухай хууль, Ахмад настны тухай хууль болон Нийгмийн даатгалын багц хуульд өөрчлөлт оруулж, ахмадын хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих эрх зүйн орчныг бүрдүүлэхэд анхаарсан.

Монгол Улсад хүн амын насжилт эрчимтэй нэмэгдэж байна. 2024 оны байдлаар 60 ба түүнээс дээш насныхан нийт хүн амын 11.8 хувийг эзэлж байгаа бол 2050 он гэхэд 20 хувь болно гэсэн тооцоо бий, энгийнээр хэлбэл таван хүн тутмын нэг гэсэн үг. Төрөөс ахмадын хөгжлийг дэмжих бодлогын хүрээнд жишээ нь, 50-иас дээш ажилтантай аж ахуйн нэгж, байгууллага нийт ажиллагсдынхаа хоёр хувьд ахмад настан ажиллуулах үүргийг Хөдөлмөрийн хуулиар хүлээж байна. Өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгосон иргэн дахин ажил хөдөлмөр эрхэлж байгаа тохиолдолд өөрийн хүсэлтээр 17 хувийн тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг төлөхгүй байх боломжийг хуульчилсан. Энэ нь ажилтны зүгээс 8.5 болон ажил олгогчийн 8.5 хувийн тэтгэврийн шимтгэлийг чөлөөлж байна гэсэн үг.

Өнөө цагт ажиллах хүчний хомсдолын цаг үед нэг талдаа мэргэжлийн туршлагатай ахмад ажилтантай болохоос гадна ажил олгогчийн нийгмийн даатгалын шимтгэлийн ачаалал мөн буурна гэж үзэж болно.

Хэрэв өөрийн хүсэлтээр дээрх шимтгэлийг төлөх бол тогтоолгосон тэтгэврийг нь шимтгэл төлсөн сар тутамд 0.125 хувиар нэмэгдүүлэх хуультай. Жишээлбэл, 1 сая төгрөгийн тэтгэвэртэй хүн нэг жилийн хугацаанд шимтгэл төлөөд тэтгэвэр нь сар бүр 1250, нийтдээ жилд 15 мянган төгрөгөөр нэмэгдэх тооцоо гардаг. Харин 1 сая төгрөгийн цалингаас тэтгэврийн шимтгэлийг чөлөөлөх юм бол сар бүр ажилтан 85 мянга, ажил олгогч 85 мянган төгрөгийг бодитой авч үлдэх боломж бүрдэнэ. 2025 оны байдлаар ажил хөдөлмөр эрхэлж байгаа 62.2 мянган тэтгэвэр авагч байгаагаас 33.1 мянга нь шимтгэлээс чөлөөлөгдсөн бол 29.1 мянган иргэн уг зохицуулалтад хамрагдаж чадахгүй, тэтгэврийн даатгалын шимтгэлээ үргэлжлүүлэн төлж байна

Өнөөгийн зохицуулалт зөвхөн 20-с доошгүй жил шимтгэл төлсөн 65 нас хүрсэн ахмадад үйлчилж байна. Тиймээс энэхүү эрхийг малчны, дөрөв ба түүнээс дээш хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхийн, хүнд хортой нөхцөлөөр тэтгэвэр тогтоолгосон болон цэргийн тэтгэвэр авагчдад адил тэгш олгохоор төсөлдөө тусгалаа.

Иймээс миний өргөн барьсан хуулийн төсөл батлагдсанаар ажил хөдөлмөр эрхэлж байгаа өндөр насны тэтгэвэр авагч ижил эрх эдэлж, тэтгэврийн даатгалын шимтгэл төлөх эсэхээ өөрөө сонгох, гар дээрээ арай ахиу цалин мөнгө хүлээн авах боломжтой болно. Ажиллах хүсэл, чадвартай ахмад настнуудын хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжиж, ахмадын орлогыг нь нэмэгдүүлэх, туршлагатай ажиллах хүчнийг хөдөлмөрийн зах зээлд хадгалах бодлогын өөрчлөлт юм.

-Сүүлийн өдрүүдэд Баяр наадмын тухай хуульд өөрчлөлт оруулахаар өргөн барьсан хоёр ч хуулийн төсөл нэлээд маргаан дагууллаа. Тэр дундаа эдийн засаг, улсын төсөв муу, ард түмний амьдрал тааруу байхад энэ мэт хуулийн төсөл яриад хэрэлдээд сууж байх цаг мөн үү гэх шүүмжлэлийг ч олон хүн хэлж байна. Үүн дээр та юу хэлэх вэ?

Баяр наадмын тухай хуулийг хоёр өөр субьектээс өргөн барьсан. Нэг нь О.Амгаланбаатар нарын гишүүдийн төсөл байгаа. Хэлэлцэх эсэхийг хойшлуулсан. Нөгөөх нь П.Сайнзориг нарын гишүүдийн хуулийн төсөл, хэлэлцэх эсэхийг дэмжиж хэлэлцүүлгийн шатанд шилжсэн.

Миний бодлоор Үндэсний хэмжээний баяр наадмын зохион байгуулалт бол Засгийн газар хариуцах асуудал гэж боддог тул энэ төрлийн томоохон өөрчлөлтийг салбар хариуцсан төрийн байгууллага санаачлах нь илүү зохистой гэж үздэг. Ийм ч учраас шүүмлэлтэй хандаж байр сууриа илэрхийлсэн.

Өнөөдөр иргэдийн өмнө эдийн засаг, орлого, амьжиргаатай холбоотой олон тулгамдсан асуудал байхад төр бодлогын эрэмбээ зөв тогтоох шаардлагатай. Бидний гол анхаарах асуудал Баяр наадмын тухай хууль биш, харин тэтгэвэр, нийгмийн хамгаалал зэрэг улс орны өмнө тулгамдсан томоохон реформууд байх ёстой гэж харж байна.

-Гишүүдийн хууль санаачлах хүрээ хязгаарыг тогтоож өгсөн байдаг. Үүн дотор нь Баяр наадмын тухай хууль багтдаг юм уу?

-Монгол Улсын Үндсэн хуулиар УИХ-ын гишүүн бүр хууль санаачлах бүрэн эрхтэй. Тиймээс Баяр наадмын тухай хууль ч бай, өөр ямар ч салбарын хууль бай, гишүүд өргөн мэдүүлэх эрх нь нээлттэй. Харин асуудал нь эрхтэй эсэхдээ биш, ямар төрлийн бодлогыг хэн манлайлах ёстой вэ гэдэг дээр байдаг. Миний хувьд тэтгэвэр, нийгмийн даатгал, халамж, татвар зэрэг улс орны нийгэм, эдийн засгийн тогтолцоонд урт хугацаанд нөлөөлөх асуудлыг Засгийн газар, салбарын яам бодлогын түвшинд манлайлан оруулж ирэх нь илүү зөв гэж боддог.

Өнгөрсөн жилүүдэд нийгмийн даатгалын тогтолцоонд улс төрийн шинжтэй олон өөрчлөлт хийсний үр дагавар нь өнөөдөр хэт бодлогын алдаатай тэтгэвэр тогтоолт, амьдралд хүрэлцэхгүй тэтгэврийн хэмжээ төсөв санхүүгийн дарамт болж байна. Монгол Улс цаашид суурь тэтгэвэр, шимтгэлд суурилсан даатгалын тэтгэвэр, хувийн нэмэлт тэтгэвэр гэсэн гурван тулгуурт тогтолцоог бүрдүүлэх шаардлагатай.

Мөн Үндэсний баялгийн сангийн хуримтлалыг иргэдийн өндөр насны орлогын баталгаатай холбох боломжийг яаралтай бүрдүүлэх нь зүйтэй гэж боддог учир бид хэсэгчилсэн өөрчлөлтөөс илүү тогтолцооны шинэчлэлийг хийх цаг болсон.

-Та мөн “Хүүхэд хамгааллын салбараас савраа тат” гээд нэлээд ширүүхэн дуугарсан байсан. Үүнийг тань О.Амгаланбаатар нарын гишүүдийн өргөн барьсан Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах хуулийн төсөлтэй холбоотой гэж ойлгосон. Ямар өөрчлөлт орох гээд та ингэж хэлсэн юм бэ?

-Миний хэлсэн үг хэн нэгэн хувь хүнд хандсан биш, хүүхэд хамгааллын салбарын тогтвортой байдлыг хамгаалах гэсэн байр суурь байсан. Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж нь өөрөө төрийн захиргааны алба, яам, агентлагийн удирдлагын томилгоо хэвтээ байх уу, босоо байх уу гэдэг л маргаан. Энд гол асуудал нь хүүхэд хамгааллын салбарын удирдлагыг мэргэжлийн, тогтвортой байлгах уу, эсвэл улс төрийн томилгооноос хамааралтай болгох уу гэдэг дээр байгаа юм.

Бид 2024 онд Боловсролын ерөнхий хуулийг шинэчилж батлахдаа энэ асуудлыг нэлээд ярьсан. Засаг дарга солигдох бүрд боловсролын газрын дарга, цаашлаад сургууль, цэцэрлэгийн удирдлагууд өөрчлөгддөг байдал нь боловсролын салбарын тогтвортой хөгжилд маш их сөрөг нөлөө үзүүлсэн. Тиймээс боловсролын салбарын удирдлагын тогтолцоог улс төрийн нөлөөллөөс ангид, илүү мэргэжлийн болгох шийдвэр гаргасан.

Хүүхэд хамгааллын салбар бүр ч эмзэг. Энэ бол хэн дуртай нь удирдаж, туршлага хуримтлуулдаг салбар биш. Олон жил ажилласан, мэргэшсэн, хүүхдийн эрх хамгааллын асуудлыг мэддэг хүмүүсийн ажиллах ёстой салбар. Өнөөдөр хүүхдийн эсрэг хүчирхийлэл, үл хайхрах байдал, осол гэмтэл зэрэг асуудал өндөр байгаа үед бид тогтолцоогоо бэхжүүлэхээс биш улстөржүүлэх ёсгүй.

Тиймээс хүүхэд хамгааллын байгууллагын удирдлагыг Засаг даргын үзэмжээр томилж, чөлөөлдөг болгох оролдлогыг би дэмжихгүй. Энэ салбарын залгамж чанар, мэргэшлийг хамгаалах ёстой гэсэн байр сууринаас л “Хүүхэд хамгааллын салбараас савраа тат” гэж хэлсэн юм.

-Өөр ямар салбарууд байгаа юм бэ?

-Хууль санаачлагчид хуулийн төслийг өргөн барихдаа 17 салбарын томилгоог хамааруулсан байсан. Харин байгаль орчны салбарынхан, олон нийт Нарансэвстэйн боомтыг ашиглалтад оруулах гэж байна гэж хардаж шүүмжилсэн учраас өнгөрөгч пүрэв гарагт хуулиа татаад маргааш нь буюу баасан гарагт эргүүлээд өргөн барьсан. Нэг шөнийн дотор хуулиа засахдаа 17 салбарын асуудлыг хөндсөн байсныг 10 салбарыг хасаад, долоон салбарыг хуулийн төсөлдөө үлдээсэн.

Энэ дотроо хэл ам дагуулсан байгаль орчин, ус цаг уур, орчны шинжилгээний газар, стандарт хэмжил зүйн газар, татвар, улсын тусгай хамгаалалттай газар, онцгой, цагдаа, улсын бүртгэл, нийгмийн даатгалын салбарыг хассан байсан. Үлдсэн долоон салбар нь дандаа нийгмийн салбарууд. Боловсролын газар, Хүүхэд, гэр бүл хөгжлийн газар, Мал эмнэлэг, Халамж, Биеийн тамир спортын газар, Соёл урлаг, аялал жуулчлал, залуучуудын газар, Цахим хөгжлийн хэлтэс байгаа юм.

Бид хүүхдийн эсрэг хүчирхийлэл, үл хайхрах байдал, цахим орчны эрсдэл зэрэг асуудалтай өдөр бүр нүүр тулж байна. Ийм үед салбарын удирдлагыг мэргэжлийн шалгуураас илүү улс төрийн томилгооноос хамааралтай болговол бодлогын залгамж чанар алдагдаж, хамгийн их эрсдэлийг хүүхдүүд, бидний ирээдүй үүрнэ.

-Нэг шөнийн дотор шийдээд ороод ирлээ гэж байна. Гэтэл зарим гишүүний өргөн барьсан хууль хэлэлцэгдэхгүй сар, жилээр хойшлоод л байдаг. Тэгэхээр ер нь гишүүдэд ялгавартай хандаж, хясан боогдуулдаг байдал байна уу?

-УИХ-ын даргын дэргэд Даргын дэргэдэх зөвлөл гэж бий. Түүнд байнгын хороодын дарга нар, нам, эвслийн бүлгийн дарга нар, УИХ-д суудалтай намуудын төлөөлөл саналын эрхтэй, бүлгийн дэд дарга нар саналын эрхгүй оролцож явдаг. Энэ зөвлөлөөр тухайн долоо хоногт, сард, чуулганы хугацаанд ямар асуудлуудыг хэлэлцэх вэ гэсэн жагсаалтыг баталдаг. Байнгын хороодын дарга нар өргөн баригдсан хуулийн төслүүдийг хэлэлцэх эсэхийг нь байнгын хороогоороо оруулах саналыг гаргадаг. Тэгэхээр байнгын хороодын дарга нарын асуудал мөн чухал байна л гэсэн үг. Ялгавартай хандах, орхигдох, мартагдах зэрэг асуудлууд гарах гээд байдаг гашуун үнэн бий.

-Зарим хуулийн төсөл маш хурдан хэлэлцэгддэг атлаа зарим нь сар, жилээр хүлээгддэг гэсэн шүүмжлэл байдаг. Үнэхээр ялгавартай хандалт бий юу?

-УИХ-ын Дэгийн тухай хууль, чуулганы зохион байгуулалтын дагуу хууль тогтоомжийн төслийг хэлэлцэх тодорхой журам байдаг. Гэхдээ бодит байдал дээр хууль хэлэлцэх хурд, эрэмбэ нь төсөл бүрд харилцан адилгүй байгаа нь үнэн. Жишээлбэл, зарим хууль өргөн баригдсанаас хойш хэдхэн хоногийн дотор Байнгын хороо болон чуулганы хэлэлцүүлэгт орж байгаа бол нөгөө хэсэг нь хэдэн сар, бүр жил гаруй хугацаанд хэлэлцэгдэхгүй хүлээгдэж байна. Энэ нь зөвхөн хууль санаачлагчийн асуудал биш, харин тухайн төслийг хэлэлцэх дараалал хэрхэн тогтож байгаатай холбоотой. Ямар хууль түрүүлж хэлэлцэгдэх вэ гэдэг нь улс төрийн болон бодлогын шийдвэрийн шинжтэй асуудал болж мөн хувирдаг. Нөлөөлөх хүчин зүйлс их байна аа...

Миний хувьд хууль тогтоох үйл ажиллагаанд хамгийн чухал шалгуур нь улс төрийн ашиг сонирхол биш, харин нийгэм, эдийн засгийн ач холбогдол байх ёстой гэж үздэг. Өнөөдөр иргэдийн амьжиргаа, татвар, нийгмийн даатгал, боловсрол, эрүүл мэндтэй холбоотой томоохон асуудлууд хүлээгдэж байхад зарим төслийг онцгой хурдтай оруулж ирдэг байдалд бодитой дүн шинжилгээ хийх шаардлагатай. УИХ хууль хэлэлцэх эрэмбэ, шалгуураа илүү ил тод болгож, ямар үндэслэлээр тухайн төслийг хэлэлцэж байгаа талаар олон нийтэд ойлгомжтой тайлбарладаг байх нь парламентын нэр хүнд, иргэдийн итгэлийг нэмэгдүүлэх чухал алхам гэж боддог. Иймээс саяхан гишүүдийн хамтаар УИХ-ын багц хуулийг мөн өргөн мэдүүлсэн байгаа.

-Манай улс төрийн шийдвэр, хууль хэлэлцэх, батлах процесс сошиал орчны давлагаанаас хэт хамааралтай байдаг болчихлоо гэдэг шүүмжлэл гарах болсон. Үүн дээр та юу хэлэх вэ?

-Зарим талаар санал нийлнэ. Миний бодлоор олон хууль батлах нь УИХ-ын ажлын гол шалгуур биш. Хамгийн чухал нь чанартай, хэрэгжих боломжтой, нийгэмд бодит үр нөлөө үзүүлэх хууль батлах явдал. Өндөр хөгжилтэй орнуудын туршлагаас харахад, нэг хуулийн төслийн үр нөлөө, эрсдэл, хэрэгжилтийн боломжийг олон сар, заримдаа хэдэн жилээр судалж байж баталдаг. Харин манайд заримдаа хууль өргөн барьснаас хойш богино хугацаанд хэлэлцэн батлах тохиолдол гардаг. Үүний улмаас удалгүй дахин өөрчлөх, хүчингүй болгох, эсвэл огт хэрэгжихгүй байх асуудал үүсдэг.

Тиймээс хууль тогтоох үйл явц илүү судалгаанд суурилсан, нөлөөллийн үнэлгээ сайтай, олон талын оролцоог хангасан байх шаардлагатай болов уу. УИХ-ын гишүүд ч хууль өргөн барих, батлах асуудлаас гадна хэрэгжилт, үр нөлөө, иргэдэд хүргэх ойлголт, хууль сурталчлан таниулахад илүү анхаарах цаг болжээ. Өнөөдөр бидэнд хэрэгтэй зүйл бол олон хууль цаасан дээр үлдэх биш, харин иргэдийн амьдралд бодитоор эерэг нөлөө үзүүлэх чанартай цөөн ч болов сайн хууль юм.

Т.Дарханхөвсгөл

"Өдрийн сонин"

/2026/06.08/

Дэлхийн бөхийн нэгдсэн холбооны албан ёсны хуваарьт багтсан дэлхийн чансааны оноо олгох цуврал тэмцээний нэг “Улаанбаатар опен-2026” манай улсад амжилттай боллоо.

“Буянт-Ухаа” спортын ордонд дөрвөн өдөр үргэлжилсэн тус тэмцээнд Иран, ОХУ, Энэтхэг, Япон, БНАСАУ, Киргиз, Хятад тэргүүтэй чөлөөт бөхийн спорт өндөр хөгжсөн 23 орны 300 орчим тамирчин зодоглосон бөгөөд энэ удаа олимп, дэлхийн медальтнууд олноороо ирснээрээ онцлогтой байлаа.

Монголын тамирчид эх орныхоо тэмцээн гурван төрлөөр хоёр алт, таван мөнгө, таван хүрэл, нийт 12 медаль хүртжээ. Тодруулбал, сонгомол бөхийн төрлөөр хоёр мөнгө, нэг хүрэл медаль авснаар багийн дүнгээр гуравдугаар байрт шалгарсан нь олон улсын түвшинд үзүүлсэн анхны том амжилт байлаа. Сонгомлоор Энэтхэгийн баг түрүүлж, Киргиз удаалсан юм.

Тэгвэл чөлөөт бөхийн эмэгтэйчүүдийн ангилалд нэг алт, хоёр мөнгө, гурван хүрэл медаль хүртсэн амжилтаар гуравдугаар байрт шалгарав. Эмэгтэйчүүдэд Хойд Солонгосын баг таван алттай тэргүүлсэн бол энэтхэг дэд байр эзэллээ.

Харин чөлөөт бөхийн эрэгтэйчүүдийн төрөлд ОХУ-ын баг тэргүүлж, Энэтхэг, Казахстаны баг удаалсан бол манай шигшээ дөрөвдүгээр байрт шалгарлаа.

Улсын дээд шүүхийн бүх шүүгч зургадугаар сарын 3-нд хуралдаж Ерөнхий шүүгчээ сонгосон. Захиргааны танхимын тэргүүн Ц.Цогтыг дараагийн Ерөнхий шүүгчээр тодруулсан. Нэрийг нь Ерөнхийлөгчид илгээгээд зарлиг хүлээж байна. Хуульд: Ерөнхийлөгч 14 хоногийн дотор томилохоор зааж. Гэтэл нь Ерөнхийлөгчийн зарлигаас наана хаанаас, хэн юм бантан хутгаад эхэлж. Тэр нь: Тодорхой нэр бүхий хүний асуудлыг шийдэх амлалт өг, тэгэхгүй бол зарлигдуулахгүй, амлавал томилуулж зарлигдуулна гэх саналыг хэн нэг этгээд Ц.Цогтод тавьсан гэх дуулиан.

Тамхины цэгээр: Н.Алтанхуягийг хэлж байгаа юм гэх. Н.Алтанхуяг Хөгжлийн банкны хэргээр хэдэнтээ шүүгдсэн. Эдүгээ хүртэл болсон шүүх хурлаас цагаадаж гарч ирээд байгаа. Сүүлд хэргийг нь Улсын дээд шүүхээс буцаасан. Тэрний тайлбар мэдээнд Н.Алтанхуягийг онцгойлсон харагдсан. Басхүү: Түүнийг АН-аас Ерөнхийлөгчид дэвшинэ, рейтинг нь өндөр байгаа гэх мэдээ байнга үзэгдэх болсон. Энэнээс гадна: Ерөнхий шүүгчээ сонгох Улсын дээд шүүхийн санал хураалтад оролцсон 22 шүүгчийн 11 нь Ц.Цогтыг дэмжиж, хоёр нь Ч.Хосбаярыг дэмжсэн. Ес нь цагаан хуудас өгсөн. Энүүгээр 50+1 буюу олонхын санал аваагүй учраас Ц.Цогтыг сонгосон санал хураалт хүчингүй болох магадлалтай. Тиймийн учраас Ц.Цогтод: Хэрэзээ амлалт өгөхгүй бол зарлиг гаргуулахгүй гэж байгаа гэх мэдээ түгж. Энэ ноцтой юм амнаас аманд нисэхтэй зэрэгцээд Улсын дээд шүүх сошиал дахь албан хуудастаа: Шүүгчдийн зөвлөгөөн 26 оны зургадугаар сарын 3-ны өдөр “Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчид нэр дэвшүүлэх, сонгох” асуудлыг хэлэлцэн, шүүгч Ц.Цогтыг олонхын саналаар сонгож, Ерөнхий шүүгчээр томилуулах саналыг Ерөнхийлөгчид хүргүүлээд байна. Улсын дээд шүүхийн Шүүгчдийн зөвлөгөөн нь хууль болон Улсын дээд шүүхийн “Шүүгчдийн зөвлөгөөний дэг”-д заасан журмын дагуу хуралдаж, Ерөнхий шүүгчийг сонгох асуудлыг хэлэлцсэн. Хоёр шүүгч нэр дэвшиж, эхний санал хураалтаар нэр дэвшсэн шүүгч нарын хэн нь ч олонхын санал аваагүй. Энэ тохиолдолд хамгийн олон санал авсан нэр дэвшигч дээр хоёр дахь санал хураалтыг явуулахаар Улсын дээд шүүхийн “Шүүгчдийн зөвлөгөөний дэг”-д заасан. Үүний дагуу хамгийн олон санал авсан шүүгч Ц.Цогтыг дэмжих эсэх асуудлаар хоёр дахь санал хураалтыг явуулсан. Санал хураалтад 22 шүүгч оролцож, шүүгчдийн олонхын саналаар шүүгч Ц.Цогт дэмжигдсэн. Улсын дээд шүүхийн Шүүгчдийн зөвлөгөөний энэхүү шийдвэр нь хуулийн дагуу баталгаажсан. Ерөнхийлөгчид уламжлагдсан. Уг шийдвэрийг “хүчингүй болгох”, “сонгуулийг дахин зарлах” гэх мэт асуудлаар Улсын дээд шүүхийн Шүүгчдийн зөвлөгөөнд хэн нэг шүүгч аливаа байдлаар санал гаргаагүй, ийм асуудлыг хэлэлцээгүй тул: Ерөнхий шүүгчийг сонгосон шийдвэрийг хүчингүй болгох, дахин сонгууль зарлана гэх агуулгатай мэдээллүүд нь ор үндэсгүй, худал болохыг хариуцлагатайгаар мэдэгдэж байна гэж. Улсын дээд шүүхийн энэхүү мэдэгдлээс үзэх нь ээ: Санал хураалтыг хүчингүй болгоно гэвэл гонж байх нь. Тэд шийдвэрээ хамгаалах нь. Уулаасаа: Улс төрийн бүх сонгуулийн маргааныг шүүн тасалдаг шүүх нь сонгуулиа хууль зөрчиж хийсэн гэвэл дуусаа болно. Харин Ц.Цогтод хэн ямар санал тавьж, ямар амлалт нэхсэн юм бол. Шүүх байтугай улс төр хавийнхан ч тэр шүүгчийг хуйвалдаанаас хол шүүгч гэдгийг мэдэхтэй болсон байх. Гарч ирээд нэрийг нь хэлсэн саналтай нь зарлаж магадгүй хүн. Гэлээ гэхдээ: Тамхины цэгийн мэдээ юмнууд тоймтой л байдаг…

Ө.БАТБИЛЭГ

Өмнөговь аймгийн Манлай сумын харьяат, БНМАУ-ын арслан Г.Дэмүүлийн нэрэмжит Үндэсний их баяр наадмын сорилго Улс, аймаг, цэргийн цолтой болон залуу 224 бөхийн барилдаанд Архангай аймгийн Хайрхан сумын харьяат, "Алдар" спорт хороо, ЗХ-034 анги, "Нэгдэл" клуб, "Эко Констракшн" ХХК, "Хатант Интернэйшнл, ХХК, "Бөхбилэгт" дэвжээний бөх, улсын харцага Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ түрүүлж, Төв аймгийн Өндөрширээт сумын харьяат, "Сүлд" спорт хороо, ШШГЕГ 427-р анги, "Заамар Өгөөмөр Хайрхан" ХХК, "Дорнын Өртөө" ХХК, "Батхаан Транс" ХХК, "Нэгдэл" клуб, "Дүнжингарав" дэвжээний бөх, улсын заан Доржхандын Хүдэрбулга үзүүрлэв. Их шөвөгт Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат, "Аврагч" спорт хороо, "Монтед Констракшн", "Асиан Сити" ХХК, "Батхаан Ойл" ХХК, "Мах Импекс" ХК, "Ховд" дэвжээний бөх, улсын заан Б.Бат-Өлзий, Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат, "Алдар" спорт хороо, ЗХ-034 анги, "Баатарван Транс" групп, "Хан Хур Холдинг" ХХК, "Ховд" дэвжээний бөх, улсын начин Б.Сосорбарам нар шалгарлаа. Дунд шөвөгт улсын заан Ц.Одбаяр, улсын заан С.Сүхбат, улсын харцага Т.Баасанхүү нар үлдэв. Г.Дэмүүл арслангийн гэр бүлээс “Өсөх ирээдүйтэй бөхийн шагнал”-ыг сумын заан О.Учрахбаярт, Монгол Улсын Шадар сайд асан Говийн хөгжлийг дэмжих ТББ 15 байгууллагын нэгдсэн холбооны тэргүүн Ц.Оюунбаатар аймгийн арслан Б.Баянсүхэд Уран барилдааны шагнал болох 1,5 сая төгрөг тус тус гардуулсан юм. Монголын Үндэсний бөхийн холбооноос “ҮНЭНЧ, ШУДАРГА БАРИЛДААНТ БӨХ”-ийн шагнал болох гэр бүлийн хамт гадаадад аялах эрхийн бичгийг Монгол улсын өсөх идэр начин Л.Энхсаруулд гардуулав. Л.Энхсаруул начин нь аливаа барилдаанд үзэгч түмнээ хүндлэн үнэнч шударга барилдаж бөхчүүд, залуус хойч үедээ үлгэр дуурайлал үзүүлдэг бөх юм. Тэрбээр 2024 онд Улсын их баяр наадмын хоёрын даваанд улсын начин Х.Цогтгэрэлийг, гуравт аймгийн арслан У.Батцоожийг, дөрөвт улсын заан Б.Серикийг, тавд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожтой тунан барилдаж даваад Монгол улсын начин цолд хүрсэн бол 2025 оны Улсын баяр наадмын хоёрын даваанд аймгийн арслан Б.Сэр-Одыг, гуравт аймгийн арслан М.Гантулгыг, дөрөвт улсын харцага Э.Дашийг, тавд улсын харцага Б.Цэдэнсодномыг давж цолоо батлан Өсөх идэр чимэг нэмсэн билээ. Дараагийн барилдаан Хүй долоон худагт зургаадугаар сарын 27, 28-ны өдрүүдэд Нийслэлийн иргэдийн баяр – “Хүрээ цам даншиг наадам-2026” Улс, аймгийн алдар цолтой бөхийн барилдаанаар үргэлжилнэ.

Б.ХУЛАН

Энэ зуны цаг агаарын ерөнхий төлөв байдал, гол мөрний усны түвшин болон байгалийн болзошгүй эрсдэлийн талаар Ус цаг уур, орчны судалгаа мэдээллийн хүрээлэнгийн Хиймэл оюун ухаан, тоон загварчлал судалгааны хэлтсийн мэргэжилтэн Б.Жаргалангаас тодрууллаа.

- Энэ зуны цаг агаарын ерөнхий төлөв ямар байна вэ. Олон жилийн дундажтай харьцуулахад хур тунадасны хэмжээ ямар байна вэ?

- Зуны саруудын агаарын температур болон хур тунадасны хэмжээ бүс нутгуудаар харилцан адилгүй байна. Тухайлбал, зургаа болон долоодугаар сард Дорнод, Сүхбаатар, Дорноговь, Өмнөговь болон Хэнтийн зүүн хэсгээр олон жилийн дунджийн орчим, харин бусад нутгаар дунджаас дулаан байх төлөвтэй.

Хур тунадасны хувьд баруун аймгуудаар Баян-Өлгий, Увс, Ховд, Завхан, Говь-Алтайд дунджаас бага, говийн бүсийн зүүн болон өмнөд хэсгээр дунджаас ахиу, бусад нутгаар дунджийн орчим байна.

Наймдугаар сард Өмнөговь, Дорноговийн ихэнх хэсгээр олон жилийн дунджийн орчим, бусад нутгаар дунджаас дулаан байна. Хур тунадас баруун аймгуудаар үргэлжлэн дунджаас бага байх бол говь болон зүүн аймгуудын нутгаар дунджаас ахиу орох төлөв гарсан.

- Сүүлийн үед богино хугацаанд аадар бороо, аянга цахилгаан зэрэг гэнэтийн үзэгдэл ихэссэн. Энэ зун үер усны аюул аль бүс нутагт илүү байна вэ. Гол мөрний усны түвшин ямар байх бол?

- Энэ зун ч гамшигт үзэгдэл ажиглагдах магадлал өндөр байна. Ялангуяа төв болон зүүн аймгуудын нутгаар буюу Сэлэнгэ, Төв, Хэнтийд хүчтэй аадар бороо орох, голын усны түвшин нэмэгдэх эрсдэлтэй.

Зургаадугаар сард ихэнх гол мөрний усны түвшин олон жилийн дунджийн орчим буюу түүнээс бага байх ч Ховд гол болон Сэлэнгэ мөрний уртын дагууд усны түвшин дунджаас 5–60 см ахиу байна. Энэ сард хур борооны эрчимжлээс шалтгаалан богино хугацаанд уруйн үер, хур борооны үер үүсэх эрсдэл өндөр байгаа тул гол мөрөн, хуурай сайр, гуу жалга даган нутаглаж буй малчид, ард иргэдийг сонор сэрэмжтэй байхыг анхааруулж байна.

Эпштейний файл дахь мэдээллүүд дэлхийн олон орын гол асуудал нь болсон. Харин манайд эсрэгээрээ байна. Уг нь үүнд няхуур хандах шаардлага бидэнд байгаа юм.

Шуудхан хэлэхэд Эпштейний файлаас “Монгол” гэх түлхүүр үгээр хайхад давхардсан тоогоор 870 орчим илэрц гарч ирж байгаа юм. Тэр дундаас Монгол Улсын ҮАБЗ-ийн тэргүүн, Ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг 2009-2021 оныг хүртэл хашсан Ц.Элбэгдорж, Х.Баттулга хоёр Эпштейнтэй харилцаатай байсан нь маш ноцтой. Эпштейний файлаас Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржийг Гадаад хэргийн сайд асан Л.Пүрэвсүрэн, Ерөнхийлөгч асан Х.Баттулгыг “Либерти Партнерс” компанийн захирал Ч.Ганбат төлөөлж Эпштейнтэй холбогдож байсан нь гарч ирдэг. Тэдгээр мэдээллээс бид Оюу толгойн гэрээ яагаад одоо болтол ашиг өгөхгүй, алдаа алдагдал нь тамтгаа алдсаныг мэдэж болно. Мөн бэлгийн хүчирхийлэлд өртсөн байж болзошгүй монгол охидын талаар олонтоо дурдагдаж байгаагаас охидын эрх ямар байгаа нь хөндөгдөнө. Түүнчлэн Монгол Улсын сонгууль монголчуудынх байдаг уу үгүй юу гэдэгт ч хариулт өгөх мэдээллүүд Эпштейний файл /https://www.justice.gov/epstein/-д байгаа юм.

Уг нь энэ тухайд Монголын улстөрчид хөндөөд эхэлсэн. Гэвч ярьсан, хөндсөн улстөрчид, гишүүдийг цахим сүлжээгээр доромжлох, мохоох байдлаар номхотгож авдаг болсон.

УИХ-ын гишүүн Л.Оюун-Эрдэнэ 2026 оны дөрөвдүгээр сарын 30-нд Ерөнхий сайд Н.Учралд Эпштейний файлтай холбоотой асуулга тавьсан. Тэр талаараа “Сүүлийн үед насанд хүрээгүй хүүхдийг бэлгийн мөлжлөгт татан оролцуулсан хэрэгт ял шийтгүүлж, улмаар хүн худалдаалах, бэлгийн мөлжлөгийн хэрэгт шалгагдаж байхдаа нас барсан, хэд хэдэн улсын улс төрчид, банк, санхүү, бизнесийн нөлөө бүхий хүмүүстэй тогтоосон хувь харилцаагаараа дамжуулан үндэстэн дамнасан үйл ажиллагаа явуулж байсан Жеффри Эпштэйнтэй холбоотой асуудал олон улсын анхаарлын төвд байна. АНУ-ын Конгрессоос 2025 оны арваннэгдүгээр сард баталсан “Эпштэйний хавтас хэргийн ил тод байдлын тухай хууль” (Epstein Files Transparency Act)-ийн дагуу Америкийн Нэгдсэн Улсын Хууль зүйн яамнаас[1] болон Америкийн Нэгдсэн Улсын Конгрессын Төлөөлөгчдийн танхимын Хянан шалгах болон засаглалын реформын хорооноос[2] ил тод, нээлттэй болгосон хавтаст хэргийн материал, баримт бичигт шинэ баримтууд дэлгэгдэж, Монгол иргэдийн эрх зөрчигдсөн байж болзошгүй асуудлууд, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн дарга асан Ц.Элбэгдорж, Х.Баттулга болон бусад албан тушаалтнууд холбогдсон тухай, Эрдэнэт, Оюутолгой зэрэг стратегийн орд газруудтай холбоотой ноцтой мэдээлэл гарч байгаатай холбогдуулан тус асуултыг тавьж байна” гэж олон нийтэд мэдээлсэн.

УИХ-ын Хууль зүйн байнгын хорооны 2026 оны тавдугаар сарын 5-ны хуралдаан дээр УИХ-ын гишүүн О.Батнайрамдал “2013 оны үед Оюу толгой зогсонги байдалд орчихсон, хоёр жилийн дараа Дубайн гэрээ хийгдэх яг энэ цаг мөчид Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч Эпштейнтэй уулзсан. Мөн Австралийн ерөнхий сайд асан Кевин Рүд, Израилын ерөнхий сайд асан Эхуд Барак Норвегийн ерөнхий сайд асан Киеэл Бондвик нарын дэмжлэгтэйгээр Эпштейний холбоотой дэмжлэгтэйгээр буцаад Оюу толгойн асуудал нэлээн хөндөгдсөн талаар маш дэлгэрэнгүй мэдээллийг 2026 оны хоёрдугаар сарын 10-нд гаргасан байна. Бид Оюу толгой, Дубайтай холбоо холбоотой асуудлыг дандаа гаднаас аваад байгаа. Дубайн гэрээ УИХ хүчингүй болгож цуцалсан энэ ноцтой гэрээг тухайн үедээ Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилиг, ЗГХЭГ-ын дарга С.Баярцогт нарын үед хийгдсэн. Энэ нь Эпштейнтэй холбоотой байжээ гэдгийг Австралийн Файнешнл Ревью судалгаагаараа гаргаад байна.

Та нар бүгдээрээ ороод уншаарай. Панамын пэйпер гээд ноцтой мэдээлэл гарсан, алдарт С.Баярцогтын өөрөө ч мэдээгүй байдаг Швейцарт дансны мэдээлэл гарсан, Эпштейний файл гарлаа. Дубайн гэрээтэй холбоотой Оюу толгойн асуудал гарч ирж байгаа юм. Нөгөө л С.Баярцогт бас л ЗГХЭГ-ын дарга байхдаа хийгдсэн Дубайн гэрээний асуудал. Монголын энэ ноцтой асуудлыг бид нар дандаа гадаадын мэдээлэл задрахаар олж авдаг. Үүнийгээ цахим орчинд тавьсан мэдээлэл гэж уншиж ерөөсөө болохгүй. Үр дагавар нь Монголын эдийн эдийн засгийг, бидний үр хүүхдийн ирээдүйгээр тэр чигээр нь тоглосон ийм үр дүн харагдаж байгаа. Өнөөдөр бид нар ахмадынхаа тэтгэврийг өсгөж чаддаггүй. Багш, эмч нарын цалин гээд жагсдаг” гэж байсан.

Тэр өдөр УИХ-ын гишүүн Б.Баярбаатар “Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж нар Дубайн гэрээг байгуулахын өмнөх жил Эпштейнээр зуучлуулж, Дубайд очин, өндөр тасалбартай морин тойруулга үзсэн. Дараа нь Дубайн гэрээ байгуулагдсан нь хардлага төрүүлж байна” гэж мэдэгдсэн. УИХ-ын гишүүн Х.Булгантуяа “Эпштейний файлын хамгийн эмзэглүүлж байгаа юм нь Монголын том албан тушаалтнуудын видеог барьцаалаад уул уурхайн гэрээнд гарын үсэг зуруулсан байх вий гэж айж байна” гэсэн нь бий.

Үүнээс гадна Л.Пүрэвсүрэнгээс Эпштейнд “Чамд гэнэтийн бэлэгтэй очно. Монгол охин визээ хүлээж байна”, “Нью Иоркт тун удахгүй Монгол охинтой очно” гэсэн и-мэйлүүдийг илгээж байжээ.

2016 оны зургаадугаар сарын 26-нд Ч.Ганбат Эпштейн хоёр дараах байдлаар и-мэйлээр харилцжээ. Түүнд Ч.Ганбат “Сайн уу Жеффри, холбогдсонд баярлалаа. Санал хураалт зүүний стандарт цагаар 10:00 цагт (Монголын цагаар 22:00) дуусна. 17:00 цагийн байдлаар ирц 45.6 хувьтай байна. 2016 оны парламентын сонгуультай харьцуулахад ирц 2 хувиар бага байна. Бямба гарагт болсон мэтгэлцээнд Х.Баттулга маш сайн оролцсон. МАН олон янзаар санал хулгайлах гэж оролдож байна. Гэхдээ олон нийт саналын хулгай дээр маш сонор сэрэмжтэй байгаа. Хүмүүс энэ сонгуулийг юуг ч худалдахад бэлэн улс төрчдийн эсрэг улсынхаа бүрэн эрхээ хамгаалах зүйл гэж харж байна. Ц.Элбэгдорж болон түүний эргэн тойрон дахь хүмүүс улсаасаа урвасан хүмүүс гэгдэн унаж магадгүй. Олон нийт дунд нэр хүнд нь хамгийн муу болно гэсэн үг” гэхэд Эпштейн “Явцын мэдээ байна уу” гэж, үүнд Ч.Ганбат “Х.Баттулга 330,773 (Манай хүн), М.Энхболд 265,426, С.Ганбаатар 268,562” гэж хариулжээ. Эпштейн “Дахин сонгууль явуулна гэсэн үг үү. Тэгвэл хэзээ явуулах вэ, тэр ялах хэр магадлалтай вэ” гэхэд Ч.Ганбат “АН бас Х.Баттулга дэмжигчдэдээ талархан мэдэгдэл хийж байна. Дахин сонгууль явуулах нь зайлшгүй болсон тул Сонгуулийн ерөнхий хороо маргааш дахин санал хураалтын он сарыг зарлана гэж Х.Баттулга хэллээ. МАХН санал хураалтын сүүлийн 15 минутад санал нэмэгдсэнийг хардаж байна” гэсэн байна. 2017 оны долоодугаар сарын 8-нд Ч.Ганбат “Урьдчилсан дүнгээр Х.Баттулга дахин сонгуульд 50 хувиас дээш санал авах шаардлагыг хангаж ялалт байгууллаа. Хэдэн цагийн дараа албан ёсны үр дүнг танилцуулна. Дэмжсэнд баярлалаа” гэхэд Эпштейн “Гайхалтай, та болон танай улсын өмнөөс баяртай байна” гэсэн байгаа юм.

Эпштейний файл дахь Монголын талаарх мэдээллийн зах зухаас цухуйлгахад энэ. Хамгийн эмгэнэлтэй нь, ийм байдлаар Оюу толгойн гэрээ, охидын эрх, улс төрийн сонгуулийн нууцууд Эпштейнийн файлд хадгалагдаж байна гэхэд болно. Ер нь бол “Энэ нь Монголын ирээдүйг хулгайлж, бас хорлосон явдал” гэх дүгнэлтийг хийх хүн олон байна.

Б.БАЯР

“Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ ЗУРГААДУГААР САРЫН 5. БААСАН ГАРАГ. № 106 (7848)

Хамтарсан засаг унаад нэг жил өнгөрч буй. Унаад ч гэж, МАН-ынхан Л.Оюун-Эрдэнийгээ унагахын тулд АН-ыг засгаас хөөлөө гэж намынхаа бага хурлаар шийдсэн. Өнгөрөгч нэг жилд юу юу ч болоод өнгөрөв, өөдтэй юм бол болсонгүй. Улс ухарч, ард нийтийн амьдрал ахуй уналтад орлоо. Энэ бүгдээр дэнчин тавьж улсыг, ард нийтийг будилуулж бужигнуулсан улстөрчид амаа асуулгаад эхэлж. Хэнээс гээч. Эд нар Хамтарсан засгийг унагахдаа стратегийн орд эзэмшигчдэд том том ам өгсөн байна. АМНАТ-ийг буулгана, 49-ийг буцаана, стратегийн орд гэх нэршлийг өөрчилнө, төрийн өмчтэй эрчим хүч болон тээврийн компаниудыг хувьчилна гэж амлаж. Гэсэн нь өнгөрөгч нэг жилд алийг нь ч амжуулж барсангүй. Гэтэл нь нэг жил нь энэ зургадугаар сарын 3-нд болчхож. Энэнд стратегийн орд эзэмшигчид уурлаж гадаад дотоодоос хатуу үг шидлээд эхэлж. Хохь нь шүү, авснаа буцаагаарай гэх зэргээр хоёр хоногийн өмнөөс хатуу үг дайж, дарамтлаад унасан байна. Энэнд өнгөрөгч оны өдийд Хамтарсан засгийг унагасан гол хүмүүс хямарч нойргүй хоноод эхэлжээ. Стратегийн орд эзэмшигчдийн буруу биш. Өгдгөө өгөөд бүтэн нэг жил хүлээж байхад шийдэхгүй, тэрийг нь хүлээгээд харийн оронд хэвтэж байх амар биш, уур унтуу хүрч таараа.Удалгүй улс төрийн эрх мэдэл, стратегийн орд эзэмшигчид хоёр хоорондоо үзэлцэж ч магадгүй...

Ө.БАТБИЛЭГ

"Өдрийн сонин"

/2026.06.05/