Хятадын коммунист удирдагч Мао Зэдун: Ард нийт бол цагаан цаас, тэрэн дээр юу ч бичиж болно гэж хэлсэн. Энэ нь: Ард нийтийг удирдан чиглүүлж, хүссэнээрээ хэлбэржүүлж болно гэсэн үзэл санаа. Монголд ч улстөрчид энийг хэрэгжүүлдэг. Тэрний нэг кэйс нь сэтгүүлч Н.Өнөрцэцэгийнх. Н.Өнөрцэцэгийг буруутган шүүж, ял оноосон хэргүүдийн дунд: Төрийн нууцыг хадгалсан гэж байсан. Шүүгдэж яллагдах үед нь өмөөрсөн талууд: Сэтгүүлч хүн төрийн нууцыг хамгаалах үүрэггүй, хадгалж болно. Хамгаалах үүрэгтэй албан тушаалтнууд нь буруудах ёстой гэж байв. Харин: Н.Өнөрцэцэг төрийн ямар нууцыг хадгалж байсан бэ гэдгийг илрүүлэн гаргаж чадаагүй юм.

Гэтэл нь: Цаг хугацаа бол мундаг шүүгч байдаг. Эдүгээгээс өнгөрснийг буцаагаад харахул энэ кейс шалтгаан нөхцөл нь тодорч өгч байна.

Н.Өнөрцэцэг 2023 оны 11 дүгээр сард "Өдрийн сонин"-д ярилцлага өгөхдөө: Өчигдөр яллагдагчаар татагдсан тогтоолтойгоо танилцлаа. Яллагдагчаар татагдсан тогтоолыг эсэргүүцэж өргөдөл гаргалаа. Горьдлогын мөр гэдэг шиг гомдол гаргаад л үзье. Ер нь хууль дүрмийн дагуу явдаг улсад хууль дүрмийн дагуу шалгуулахад надад айдас алга. Гэхдээ үүн дээр яалт ч үгүй Н.Өнөрцэцэгийг дуугүй болгоё. Сонгууль ч дөхөж байна, ер нь сэтгүүлчдийн амыг барья гэдэг айдсыг надаар дамжуулж өгье гэж эрх баригчид улайраад байгаад санаа зовж байна. Уг нь нүүрсний хэргээр хамгийн түрүүнд шалгагдах хүмүүс бол тухайн үеийн ҮАБЗ-ийн гишүүд болох Ерөнхийлөгч асан Х.Баттулга, одоогийн Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, УИХ-ын дарга Г.Занданшатар, Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, оффтейк гэрээ байгуулсан Голомт банкны захирал Д.Баясгалан нар шүү дээ гэж ярьсан.

2024 оны долдугаар сарын 19-нд шүүх хурлын завсарлагаар гарч ирэн: Намайг төрийн нууцыг хадгалсан гэж буруутгаж байгаа юм. Гэтэл төрийн нууцыг задруулсан дарга, сайд нь яагаад буруудахгүй байгаа юм бэ. Нэг талд нь нууц хадгалсан бол тэр нууцыг задруулсан хүн байх ёстой биз дээ гэсэн.

2023 оны арванхоёрдугаар сарын 2-нд: Миний эсрэг энэ бүх асуудлын ард Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх байна гэж хардаж байна гэж ярьсан.

2023 оны арванхоёрдугаар сарын 13-нд: Үгэнд ор, үгүй бол шоронд ор гэх сүрдүүлгийг маш аймшигтайгаар шуурхай гүйцэтгэж буй шат шатны хууль хяналтын байгууллагуудын улайм цайм үйлдлийг Ерөнхий шүүгч, УЕП, ЦЕГ-ын дарга нар анхааралдаа авч, шударга ёсны талд зогсож өгнө үү гэж Цагдан хорих байрнаас захидал бичсэн.

2024 оны арваннэгдүгээр сарын 5-нд Нийслэлийн Эрүүгийн хэргийн давж заалдах шатны шүүх: Н.Өнөрцэцэгт холбогдох төрийн маш нууцын зэрэглэлтэй мэдээлэл, баримт хавсаргасан хавтаст хэрэг нь бүхэлдээ дээрх хуульд заасны дагуу буюу маш нууцын зэрэглэлд хамаарах тул шүүх хуралдааны зарим хэсгийг нээлттэй явуулах хууль зүйн боломжгүй болно гэж мэдэгдсэн.

Тэгж шүүгээд ял оноосон.

Тэгэхнээ: Н.Өнөрцэцэгийн хэвлэлүүдэд өгсөн удаа дараагийн ярилцлага, шүүхийн мэдэгдэл зэргийг эш баримт болговоос түүний хадгалсан төрийн нууц юу байв гэдгийг ойлгож болохоор болчихов. Дээр: Цаг хугацаа бол мундаг шүүгч гэсэн нь энэ.

Тодруулах нь ээ: Н.Өнөрцэцэг нүүрсний хулгай ярьсан. Тэрэндээ оффтейк гэрээг онцолсон. Тэгэхдээ тэр үеийн ҮАБЗ-ийн гишүүдийг нэг бүрчлэн дурдсан.

Гэтэл нь: Нүүрсний хулгайн голлох баримт болох оффтейк гэрээнүүд 2022 оны арванхоёрдугаар сард ил болчихсон. Гагцхүү: Тавантолгойгоос Гашуунсухайтын төмөр замыг барих зөвшөөрөл олгосон ҮАБЗ-ийн зөвлөмж нууцдаа үлдсэн. Эдүгээ ч нууцдаа байна. Тэрхүү: ҮАБЗ-ийн 2019 оны нууц зөвлөмжөөр Тавантолгойгоос Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр замын "Бодь" компанитай байгуулсан гэрээг өөрчлөх, санхүүжилтийг Эрдэнэс Тавантолгой ХК-иар шийдвэрлэхийг нууцад оруулахыг чиглүүлсэн тухай эх сурвалжууд мэдээлж. Цаашаагаа: Энэ чиглэлийн дагуу Засгийн газар, Эрдэнэс Тавантолгой гүйцэтгэл явуулсан. Тэгэх үедээ: Ажлын урьдчилсан гүйцэтгэл байхгүй, гэрээ албан ёсоор байгуулагдаагүй байхад урьдчилгаа төлбөр болох 110 сая ам.долларыг "Бодь" компанид шилжүүлсэн. Мөнхүү: Урьдчилгаа төлбөрийг шилжүүлэхдээ уг санхүүжилтийн хүрээнд хийгдэх барилгын ажлын захиалагчийн хяналтын зардал болох 2827 749.38 ам.долларыг хасах байсан ч нийт 110 сая ам.долларыг 2019 оны аравдугаар сарын 11, 23-ны өдрүүдэд хоёр хуваан шилжүүлсэн.

Базах нь ээ: 26 оны 3 дугаар сард Л.Оюун-Эрдэнээс АТГ-т: "Бодь" компанийн оффтейк гэрээ нь 600 сая ам.доллар байсан нь 1.3 тэрбум болон нэмэгдэж, анхны гэрээ байгуулагдсан өдөр Тавантолгой төмөр зам компанийн Голомт банкинд байрших 8145100943 данснаас "Бодь" компанийн Голомт банканд байрших 8154100935 тоот дансанд 110 сая доллар буюу тухайн үеийн ханшаар ойролцоогоор 293.700.000.000 төгрөгийг шилжүүлсэн. Хожим нь уг дансыг устгасан. Түүнийгээ Голомт финаншиал группээр дамжуулан валют арилжаа гэсэн гүйлгээний утгаар бэлнээр гаргаж, хүүхдийн парк, саун, зочид буудал, төрийн тусгай хамгаалалттай байгууламжуудад гэрээ байгуулахад оролцсон нэр бүхий улстөрчдөд тус мөнгийг бэлнээр тараасан. Энэнд холбогдох хоёр гэрчийн хувийн мэдээлэл, хоёр цагийн видео бичлэг, 10 минутын аудио бичлэг, гар утасны бичлэг болон зарим татаж авсан зургуудын хамт хүргүүлж байна гэсэн гомдол гаргасан. Энийг хэвлэлүүд, ард нийт: Л.Оюун-Эрдэнэ "Бодь"-ийн 110 сая ам.долларын авлигаар шүгэл үлээлээ гээд байгаа юм. Гэтэл нь: Сэтгүүлч Н.Өнөрцэцэг анх шүгэлдэж, тэрнийхээ төлөө шоронд орсон нь эдүгээ тодрон тайлагдаж байна…

Ө.Билэг

"Өдрийн сонин"

/2026.04.16/

"Эрдэнэс Тавантолгой" ХК 2026 оны 04 дүгээр сарын 10-ны өдөр Монголын Хөрөнгийн Биржээр дамжуулан 4 удаагийн амжилттай арилжаагаар 192.0 мянган тонн нүүрсийг нийт 17.9 сая ам.долларын үнийн дүнтэйгээр БНХАУ-ын боомт хүргэж өгөх нөхцөлөөр арилжааллаа.

Үнслэг багатай 1/3 коксжих нүүрс - 32.0 мянган тонн, 108.4 ам.доллароор арилжаалж нийт 3.5 сая ам.долларын үнийн дүнтэйгээр амжилттай хэлцэл хийгдлээ. Арилжаанд 7 оролцогч оролцож үнэ 6.5 ам.доллароор буюу 6.4% өслөө.

1/3 коксжих нүүрс - 64.0 мянган тонн, 77.8 ам.доллароор арилжаалж нийт 4.9 сая ам.долларын үнийн дүнтэйгээр амжилттай хэлцэл хийгдлээ. Арилжаанд 4 оролцогч оролцож үнэ 1.5 ам.доллароор буюу 2.0% өслөө.

1/3 коксжих нүүрс - 32.0 мянган тонн, 71.9 ам.доллароор арилжаалж нийт 2.3 сая ам.долларын үнийн дүнтэйгээр амжилттай хэлцэл хийгдлээ. Арилжаанд 2 оролцогч оролцож үнэ 2.5 ам.доллароор буюу 3.6% өслөө.

Баяжуулсан сул коксжих нүүрс - 64.0 мянган тонн, 111.7 ам.доллароор арилжаалж нийт 7.15 сая ам.долларын үнийн дүнтэйгээр амжилттай хэлцэл хийгдлээ. Арилжаанд 3 оролцогч оролцож үнэ 12.5 ам.доллароор буюу 12.6% өслөө.

2026 онд 98 удаагийн арилжаагаар 428.0 сая ам.долларын үнийн дүн бүхий 5.18 сая тонн нүүрс арилжлаа.

Хууль зүйн сайд асан Б.Энхбаяр, Хууль зүйн дэд сайд Д.Мөнх-Эрдэнэ нар цацагдсан мэдээлэл баримт бүрийг үгүйсгэж гүлдийсээр буй. Гэвч тэднийг их мөнгөний авлигад холбоотойг баталсан баримтыг Бодь группийн гүйцэтгэх захирал асан А.Амундра хилийн чинадаас дэлгэсээр байна. Ерөнхий сайд асан Л.Оюун-Эрдэнэ "Миний АТГ-т өгсөн баримтад илүү ноцтой бичлэг бий" гэж мэдэгдсэн нь олны анхааралд хэдийн орчихсон. Хоёрхон хоногийн өмнө гэхэд Тавантолгой-Гашуунсухайт төслийн менежер н.Нямдэлгэр Хууль зүйн дэд сайд Д.Мөнх-Эрдэнийг уг төсөлд ажиллаж байсныг баталсан мэдэгдэл хийгээтэхлээ. Ирэх өдрүүдэд энэ мэт ноцтой баримтууд хөвөрсөөр байх нь тодорхой болчихлоо.

“Бодь интернэшнл” ХХК-иас төмөр замын оффтейк гэрээг байгуулахын тулд улстөрчид, төрийн өндөр албан тушаалтнуудад онц их хэмжээний буюу 110 сая ам.долларыг тараасан гэх дуулиан тасраагүй байна. Тасраагүйгээр барахгүй хэн, хэн гэдэг улстөрч хэчнээн сая доллар авсан, түүний эргэн тойронд хэн хэн ажиллаж байсан гээд шинэ, шинэ баримтууд шилээ даран гарч ирсээр буй нь анхаарал татаж байна.

Хууль зүйн сайд асан Б.Энхбаяр, Хууль зүйн дэд сайд Д.Мөнх-Эрдэнэ нар цацагдсан мэдээлэл баримт бүрийг үгүйсгэж гүлдийсээр буй. Гэвч тэднийг их мөнгөний авлигад холбоотойг баталсан баримтыг Бодь группийн гүйцэтгэх захирал асан А.Амундра хилийн чинадаас дэлгэсээр байна. Ерөнхий сайд асан Л.Оюун-Эрдэнэ "Миний АТГ-т өгсөн баримтад илүү ноцтой бичлэг бий" гэж мэдэгдсэн нь олны анхааралд хэдийн орчихсон. Хоёрхон хоногийн өмнө гэхэд Тавантолгой-Гашуунсухайт төслийн менежер н.Нямдэлгэр Хууль зүйн дэд сайд Д.Мөнх-Эрдэнийг уг төсөлд ажиллаж байсныг баталсан мэдэгдэл хийгээтэхлээ. Ирэх өдрүүдэд энэ мэт ноцтой баримтууд хөвөрсөөр байх нь тодорхой болчихлоо.

Бүр тодруулж хэлбэл Б.Энхбаяр, Д.Мөнх-Эрдэнэ нарын мэдэгдэл худал болохыг баталсан баримтуудыг хүмүүс дуу дуугаа аван ил болгосоор байна. Тиймээс процессын он дарааллыг элдэв хачиргүйгээр тоймлоотхоё.

2026.03.23: УИХ-ын гишүүн Л.Оюун-Эрдэнэ АТГ-т Б.Энхбаяртай холбоотой баримтууд хүргүүлэв. Энэ үеэр тэрээр "Б.Энхбаяр нь "Бодь Интернэшнл" ХХК-ийн захирал Д.Баясгалантай хоёр хүний хамт дөрвүүлээ уулзах үеэр нэг удаад 500 мянган ам.доллар, дараагийн удаад 800 мянган ам.доллар буюу нийт 1.3 сая ам.долларыг бэлнээр авсан байж болзошгүй мэдээлэл байна. Энэхүү асуудлыг гэрчүүд, холбогдох баримтын хамт надад өгсөн. Тэр бүх баримтыг Авлигатай тэмцэх газарт хүлээлгэн өгч байна. "Голомт” банканд ажиллаж байсан Д.Мөнх-Эрдэнэ ЗГХЭГ-т очсон цагаасаа “Бодь”-той холбоотой баримтуудыг устгах, “Эрдэнэс Тавантолгой”-той холбоотой цахим мэдээллийн санд өөрчлөлт оруулах, өөрийнхөө намтраас “Бодь”-той холбоотой баримтуудыг хасах, өөрийнхөө хувьцаа эзэмшлээс татгалзах гэх мэт ажлуудыг хийж байгаа. Сүүлд дэд сайд болоод 2019-2021 оны замын цагдаагийн камерын мэдээллүүдийг устгахаар оролдож байгаа гэсэн мэдээллийг би авсан. Өөр нэг ноцтой асуудал бий. Цагдаагийн албан хаагчдын цалингийн үлдэгдлийг Б.Энхбаяр Б.Нямжав гэдэг хүн рүү шилжүүлсэн. Б.Нямжав уяач бол МАН-ын ЕНБД Я.Содбаатар даргын ойрын найз. Нийт 5 орчим тэрбумыг аваад мөн тараасан. Энэ баримтыг хавсаргалаа" хэмээн мэдэгдсэн юм.

2023.03.23: ХЗДХ-ийн сайд Б.Энхбаяр "Хоёр цагийн урттай бичлэг байгаа гэж яриад байгаа юм. Байгаа бол гаргаж тавиач" гэснээс өөр ямар ч тоймтой баримт, тайлбар хэлсэнгүй.

2026.03.24: “Бодь групп”-ийн ерөнхийлөгч Д.Баясгалан"Би Б.Энхбаяр гэж хүнийг огт танихгүй. Дээрээс нь би ямар нэг хүнээр болон элдэв хангайн юмаар дамжуулж тэр хүнтэй огт харьцаж үзээгүй. Нүүрсний сонсголоос ч өмнө, дараа нь ч тэр Б.Энхбаяр гэж хүнтэй хэзээ ч уулзаж байгаагүй" гэж мэлзэв. Мэлзсэн гэдгийг нь баталсан мэдэгдлийг түүнийг ингэж хэлсний дараахан Д.Сумъяабазар хийсэн юм.

2026.03.24: “Бодь групп”-ийн гүйцэтгэх захирал асан А.Амундра хилийн чинадаас "Хэзээ нэг их үндэсний бүтээн байгуулагч байсан юм, Бодь. Ингээд худлаа яриад эхэлдэг юм. Намайг ажил авахад өрөнд идэгдсэн 10 ажилтантай компани болсон байсан шүү дээ. Д.Мөнх-Эрдэнэ бол гуниг шүү. “Бодь интернэшнл” ХХК-тай гэрээ хийгээд энэ төсөл дээр хуулийн зөвлөхөөр ажилласныг нь олон хүн мэднэ. "Бодь интернэшнл” ХХК-ийнхан одоо гэрээгээ устгаж байгаа биз. Ингэж битгий худлаа ярь аа, Д.Мөнх-Эрдэнэ ээ. Тэр үед хуралд хамт сууж байсан залуус бүгд амьд байна" хэмээн шүгэл үлээв.

2026.03.25: ХЗДХ-ийн дэд сайд Д.Мөнх-Эрдэнэ "Би Бодь-д группт ажиллаж байгаагүй" гэсэн бөөрөнхий тайлбараас өөр өлгөж авахаар үг унагасангүй.

2026.03.25: Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд асан Д.Сумъяабазар "2020 оны 3, 4 дүгээр сарын орчим би Бодь-ийн Д.Баясгалан захиралтай нэг уулзахдаа одоогийн Хууль зүйн сайд Б.Энхбаярыг танилцуулсан. Уулзалт Голомт банкны төв оффис дээр болсон. Тэр уулзалтад Тавантолгой төмөр замын бүтээн байгуулалтын төлөөлөл болж А.Амундра захирал байсан. Эдгээр хүмүүс нэгнийгээ танихгүй, мэдэхгүй, огт уулзаж байгаагүй гэх зэргээр ярьж эхэлжээ. Үнэн мөртэй шүү" хэмээн Бодь-ийн Д.Баясгалангийн яриа худал болохыг илчлэв.

2026.03.27: ХЗДХ-ийн сайд Б.Энхбаяр "Л.Оюун-Эрдэнэд ямар ч 2 цагийн бичлэг байхгүй" гэж өмнө нь хэлсэн мэдэгдлээ тоть мэт давтав.

2026.03.30: ХЗДХ-ийн сайдын багцаас 5 тэрбум төгрөг Б.Нямжавын данс руу шилжүүлсэн гэх хэргийн гэрч Д.Уламбаяр "Б.Энхбаяр жолоочоо явуулж, Б.Нямжаваас том хар ууттай цүнхтэй мөнгө авхуулсан. Би энэ процессыг өөрийн нүдээр харсан. Б.Энхбаяр өөрөө гадна машинд хүлээж байсан. Тухайн мөнгөнөөс100 сая төгрөг дутчихлаа гэж араас нь нэхэж байсан паразит шүү дээ" гэсэн мэдэгдэл хийж олныг ангайлгав. Түүний шилэн Цогоо хэмээн Цогтгэрэлтэй хийсэн ярилцлагын видео бичлэг өнөө ч сошиалд өндөр хандалтай явж байна.

2026.04.03: УИХ-ын гишүүн Л.Оюун-Эрдэнэ "Г.Занданшатар Б.Энхбаяраар хөлөө боолгож унасан бол, одоо Н.Учрал Ерөнхий сайд энэ хорт могойгоор хоолойгоо боолгох гэж байна. Хорт могой Б.Энхбаяр авлигын хэргээрээ барьцаалж, ЗГХЭГ-ын дарга боллоо" хэмээн мэдэгдэв. Энэ мэдэгдлээс анзаарахад Бодь группээс их мөнгө авсан эрх мэдэлтэнтэй хийх тэмцэл улам л эрчээ авах нь тодорхой болжээ.

2026.04.05: “Бодь групп”-ийн гүйцэтгэх захирал асан А.Амундра "Хэдэн цүнх мөнгө хэний машинд орсон бэ" гэсэн тайлбартайгаар машины арын хэсэгт хийсэн цүнх дүүрэн мөнгөний зураг сошиалдаа оруулж олныг шуугиулав. Түүний оруулсан дараагийн зураг нь Хууль зүйн дэд сайд Д.Мөнх-Эрдэнийнх байв. Тайлбар нь тун ноцтой. "2019 оны 9 дүгээр сарын 22-нд ХЗДХ-ийн дэд сайд Д.Мөнх-Эрдэнэ "Ред рок тэрэлж”-ийн хурлын өрөөнд Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр замын гэрээг хийхээс өмнө хуулийн зөвлөгөө өгч, өөрийн биеэр, өөрийн гараар санхүүжилтийн гэрээг бэлдэж суугаа нь" гэсэн тайлбар нь мөн л олныг шуугиулж, "Бодь"-ийн Д.Баясгалангийн худал мэдэгдлийг улам тодотгов. "Ред рок тэрэлж" Бодь-ийн хамаарал бүхий газар гэдгийг интэрнэтээс хайгаад харчихаж болно.

2026.04.06: Тавантолгой-Гашуунсухайт төслийн менежер н.Нямдэлгэр гэдэг эмэгтэй "Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлтйн төмөр замын төсөл эхлэх үе шат буюу 2019 онд миний бие /Бодь групп/ Төлөвлөгөө мониторингийн хэлтсийн менежерээр ажиллаж байсан. Тухайн үед миний өрөөний нөгөө талд Д.Мөнх-Эрдэнэ төслийн санхүүжилтийн гэрээн дээр сууж байсан нь үнэн. Бид нэг өрөөнд ууж байсан. Гэтэл тухайн хүн төсөл дээр ажиллаагүй гэж хэлээд байгааг ойлгохгүй юм" гэсэн мэдэгдэл хийж мөн л олныг ангайлгаж, Хууль зүйн дэд сайд Д.Мөнх-Эрдэнийн үгийг үгүйсгэв.

Эндээс хэн баримт ярьж, хэн нь түүнийг төөрөгдүүлэх гэж оролдож байгаа нь төвөггүй ойлгогдоно. “Бодь групп”-ээс улстөрчдөд тараагдсан 110 сая ам.долларын авлигын сүлжээний эхний эзэн Б.Энхбаяр байсан нь АТГ-т хүргэгдсэн баримтууд, Д.Сумъяабазар, А.Амундра, менежер н.Нямдэлгэр нарын ярьсан, дэлгэсэн баримтаар нотлогдсоор байна.

Л.Оюун-Эрдэнэ, А.Амундра тэргүүтэй нөхөд хөдөлшгүй баримтаар шүгэл үлээж, түүнийг нь гэрчүүд баталгаажуулсаар байна. Түүгээр зогсохгүй ХЗДХ-ийн сайдын багцаас цагдаагийн ажилтнуудын цалингийн үлдэгдэл байж болзошгүй 5 тэрбум төгрөгийг уяач Б.Нямжавын компани руу шилжүүлсэн нь хөдөлшгүй болсныг шилэн Цогоо баримтаар дэлгэсэн. Үүний араас улсын төсвөөс гарсан 5 тэрбумаас Б.Нямжаваас Б.Энхбаяр хэрхэн татаас авч байсныг өөрийн нүдээр харсэн гэрч Д.Уламбаяр баталж, олон нийтэд мэдэгдчихлээ. АТГ-ын мөрдөгчид ч шалгалтын ажиллагаагаа эхлүүлжээ.

Нөгөө талд Б.Энхбаяр, Д.Мөнх-Эрдэнэ нарын хууль зөрчсөн, авлига, албан тушаалын гэмт үйлдэл хийсэн баримтууд цаашид ч дэлгэгдэх нь тодорхой байна. Тодруулбал, захирал асан А.Амундра бүр ноцтой баримт удахгүй дэлгэхээр бэлтгэж буй гэх. Тэрхүү баримтаар Б.Энхбаяр нарын 1.3 сая долларын авлигаар тогтохгүй бүр ноцтой баримт, фактууд байгааг эх сурвалж хэлж байна.

Тиймээс Б.Энхбаяр, Д.Мөнх-Эрдэнэ нарын “Бодь”-ийг танихгүй, мэдэхгүй гэх гүлдийлт, олон нийт ард түмнийг төөрөгдүүлж маллах гэсэн оролдлого хол явахгүй нь тодорхой болчихлоо. Харин тэдэнд өнөөдөр хариуцлага ярьж, хууль хяналтын байгууллагаас дуудаж байцаалт авах, олон нийтийн бухимдуулаад байгаа баримтуудыг нягталж, нэг талд нь гаргах шаардлага байна.

Ингээд харахаар Б.Энхбаяр, Д.Мөнх-Эрдэнэ нар “Бодь”-ийг “танихгүй” гэж мэлзэх ч баримтууд тэднийг барьж өгч байна.

Д.Батболд

"Өдрийн сонин"

/2026.04.07/

Б.ГАРЬД

Өнгөрсөн долоо хоногийн улс төрийн дуулианы нэг “…“Бодь”-ийн тараасан” гэх 110 сая ам.долларын тухай УИХ-ын гишүүн Л.Оюун-Эрдэнийн мэдэгдэл байв. Тэрээр энэ сарын 23-нд АТГ-т хандах үеэрээ “…“Бодь интернэшнл” ХХК-ын оффтейк гэрээ нь 600 сая ам.доллар байсан нь 1.3 тэрбум ам.доллар болон нэмэгдсэн. Анхны гэрээ байгуулагдсан өдөр “Тавантолгой төмөр зам” ХХК-ийн “Голомт” банканд байрших 8145…… данснаас “Бодь интернэшнл” ХХК-ийн “Голомт” банканд байрших 8154…… тоот дансанд 286,318,170, 604 тэрбум төгрөг буюу ойролцоогоор 110 сая ам доллар шилжүүлсэн. “Голомт финаншиал” группээр дамжуулан бэлнээр гаргаж, хүүхдийн парк, саун, зочид буудал, төрийн тусгай хамгаалалттай обьектуудад гэрээнд оролцсон нэр бүхий улстөрчдөд бэлнээр тус авилгын мөнгийг тараасан” гэж мэдэгдсэн. Тодруулбал, “…“Бодь интернэшнл” ХХК болон түүний хамаарал бүхий компаниудын байгуулсан оффтейк гэрээнүүд, төмөр зам барих төсөвт өртөг 600 сая ам.доллар байсан ч үе шаттай нэмэгдсээр 1.3 тэрбум ам.долларт хүрсэн. Үүний шалтгаан болон бусад нүүрсний гэрээнүүдийн тухай хянан шалгах үүрэг бүхий УИХ-ын түр хороо байгуулж, олон нийтэд хүргэх нь үр дүнтэй хэмээн үзэж Засгийн газраас УИХ-ын удирдлагуудад санал тавьсан. УИХ-ын 2023 оны 63 дугаар тогтоолоор төрийн болон орон нутгийн өмчит, өмчийн оролцоотой зарим компаниудын нүүрс олборлолт, борлуулалт, тээвэрлэлт, экспортын үйл ажиллагаа, бусад бараа, ажил, үйлчилгээ худалдан авалтад хяналт шалгалт хийх, нотлох баримтыг шинжлэх судлах нээлттэй сонсгол зохион байгуулах, иргэд, олон нийтийг мэдээллээр хангах, хяналт шалгалтын тайланг 2023 оны намрын ээлжит чуулганы хугацаанд багтаан танилцуулах үүрэг бүхий УИХ-ын Хянан шалгах түр хороо байгуулагдан ажиллаж эхэлсэн. Харамсалтай нь, нийт есөн өдрийн турш үргэлжилсэн, хоёр шатны сонсголын үйл ажиллагаа сонсголын явцад “Бодь интернэшнл” ХХК-тай байгуулсан оффтейк гэрээ, түүнтэй холбоотой нүүрс олборлолт, борлуулалт, тээвэрлэлт, экспортын үйл ажиллагаа болон бусад бараа, ажил, үйлчилгээ худалдан авалтын үйл ажиллагаанд хяналт шалгалт хийх, нотлох баримтыг шинжлэн судлан шалгах үйл явц илэрхий саармагжиж, олон нийтийн анхаарлыг огт өөр сэдэвт чиглүүлснээр энэхүү сонсгол өндөрлөсөн” гээд “…АТГ-т онц ноцтой авилгын асуудлыг холбогдох хоёр гэрчийн хувийн мэдээлэл, хоёр цагийн видео бичлэг, 10 минутын аудио бичлэг, гар утасны бичлэг болон зарим татаж авсан зургуудын хамт хүргүүлж байна. Гэрчүүдийн хувьд амь нас, аюулгүй байдалдаа ихээхэн санаа зовж байгаа бөгөөд танай байгууллагатай эрхзүйн хувьд шүгэл үлээгчийн статустай хамтран ажиллах хүсэлтэй байгаа болно” гэсэн юм.

Гэхдээ энэ нь дуулиан гэхээсээ Монгол Улс цаашдаа хууль эрх зүй, шударга ёсны хэм хэмжээг барьж явах гэвэл үүнийг заавал мухарлах ёстой байж мэднэ. Учир нь, Тавантолгой-Гашуунсухайтын төмөр замын бүтээн байгуулалттай холбоотой зардал 600 сая ам.доллар байснаа 1.3 тэрбум болж өссөн. Түүний урьдчилгаа төлбөр 110 сая ам.долларыг төрийн компаниас хувийн хэвшил рүү шилжүүлсэн. Тэр нь гэрээнд оролцсон, нөлөөлсөн албан тушаалтнуудад авлига болж тараагдсан байж болзошгүй мэдээлэл тараад байгаа юм. Хэрэв энэ мэдээлэл үнэн байгаад, цаашдаа Монгол Улсын хөгжлийн том төслүүд ийм байдлаар яваад байх нь ядарсан жижиг эдийн засгийг улам сөхрүүлж, ард иргэдийн ахуй амьдрал улмаа доройтуулах нь ойлгомжтой. Нөгөөтэйгүүр, төрийн мэдэлд баялаг байх эсэх, аль эсвэл төрийн мэдэл дэх баялагт олон нийтийн хяналтыг зүй ёсоор нь тогтоох талаар тодорхой шийдвэр гаргах цаг нь болсон бололтой.

Энэ талаар УИХ-д суудалтай нам, улс төрийн хүчнүүд ч үүнд анхаарлаа хандуулж эхэлж. УИХ-ын гишүүн, Үндэсний эвслийн тэргүүн Н.Номтойбаяр энэ сарын 24-нд дээрх асуудлаар мэдээлэл хийв. Н.Номтойбаяр хэлэхдээ “…“Гашуунсухайтын төмөр замын бүтээн байгуулалтад “Бодь” групп “Тавантолгой төмөр зам” компанийн гэрээний үнийн дүн нэг тэрбум таван сая ам.доллар, өмнө нь гүйцэтгэж байсан компанийн Хөгжлийн банкнаас авсан 276 сая ам.доллар гээд нийт 1.3 тэрбум ам.доллар буюу өнөөгийн ханшаар тооцоход төсвийн 13 орчим хувийг эзлэх маш их үнийн дүнтэй асуудал яригдаад багагүй хугацаа өнгөрч байна. Хоёр талыг төлөөлж гарын үсэг зурсан хүмүүс өнөөдөр хаана байна вэ. “Бодь” группийг төлөөлж гарын үзсэн зурсан А.Амундра, “Тавантолгой төмөр зам” компанийн гүйцэтгэх захирал Н.Удаанжаргал хаана байгаа юм бэ. Миний санаж байгаагаар 2022 оны арванхоёрдугаар сарын эхээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, Хууль зүйн сайд Х.Нямбаатар нар энэ асуудалтай холбоотой 17 улстөрчийн нэрийг зарлаж байсан, Х.Баттулгаас эхлээд. Тэр өдөртөө гадагшаа гараад зугтаж байсан. Энэ асуудалд холбоотой, гар бие оролцож явсан хүн амиа хорлохыг завдаж байсан үйл явдал болсон. Энэ хэрэг Цагдаагийн газарт бүртгэгдсэн. Ямартаа ч энд ямар нэгэн асуудал байгаа нь тодорхой байна. Үүнтэй холбоотойгоор УИХ нүүрсний сонсгол зохион байгуулж байсан. Нийт 5:40 цагийн материал байдаг юм байна. Нүүрсний сонсголыг удирдаж байсан Б.Энхбаяр асуудал байна гэдгийг тодорхойлоод хууль хяналтын байгууллагад хандаж байсан. Гэтэл өнөөдрийг хүртэл ямар ч арга хэмжээ аваагүй байна. Өнгөрсөн хугацаанд болсон үйл явдлуудыг нэгтгээд үзэхээр Гашуунсухайтын төмөр замын бүтээн байгуулалтыг гүйцэтгэсэн хоёр аж ахуйн нэгж, тэдний тойрон хүрээлэл дунд асар том авлига хулгай, өртөг хөөсрүүлэлт, нүүрс борлуулалттай холбоотой асуудлууд байгаа. Тиймээс Хянан шалгах түр хороо байгуулах эрхийнхээ хүрээнд тогтоолын төсөл боловсрууллаа. УИХ-ын 32 гишүүн дэмжиж гарын үсэг зурснаар УИХ-д өргөн барих боломжтой болно” гэсэн юм.

Мөн, АН-аас энэ сарын 26-нд хэвлэлийн бага хурал хийх үеэр УИХ-ын гишүүн Д.Ганбат “…“Эрдэнэс Монгол”, “Эрдэнэс Тавантолгой”, “Говийн зам”, “Монголын хөрөнгийн бирж”, “Монголын төмөр зам” хувьцаат компанийн нүүрсний салбар дахь үйл ажиллагаа, оффтейк гэрээ, санхүүгийн урсгал, худалдан авалт болон төмөр зам барих үйл ажиллагааг шинжлэн судлах нээлттэй сонсгол зохион байгуулах үүрэг бүхий Хянан шалгах түр хороо байгуулна” гэдгийг мэдэгдсэн.

Үүний зэрэгцээ, хорих ангиас суллагдаад удаагүй УИХ-ын гишүүн асан Т.Аюурсайхан  энэ сарын 25-нд телевизийн ярилцлагад оролцохдоо хөндсөн сэдвийн нэг нь энэ талаар байсан. Түүний дараа УИХ-ын гишүүн Л.Оюун-Эрдэнэ Төрийн ордонд ирж УИХ-ын гишүүдтэй уулзжээ. Тэгэхдээ “…Миний мэдэгдлээс хойш хам хэрэгтнүүд нэг нэгээрээ цовх үсэрч гарч ирээд, бие биеэ сайхан илчилж байна даа. Нийгмийн амьдрал хүнд байгаа учраас жагсаал цуглаанаас болгоомжилж байна. Түүнээс биш, телевизээр яриад байгаа нөхөр болон гэрээнд оролцсон компанийн хоёр захирлын авсан авлигын мөнгөний дүн нийлээд 25 сая ам.доллар болж байх жишээтэй” хэмээн ярьжээ. Эндээс үзвэл, “Бодь”-ийн 110 сая ам.долларын асуудал цаашаа хүрээгээ тэлэн нэлээд ухуулж, бас “оролцогчид” нь нэмэгдэх бололтой.

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ ГУРАВДУГААР САРЫН 30. ДАВАА ГАРАГ. № 59 (7801)

Монголын Уул уурхайн үндэсний ассоциацийн ерөнхийлөгч асан Н.Алгаатай ярилцлаа.

---

-Төгрөг нуурын бүлэг ордыг төрд буцааж авлаа гэсэн. Энэ ордын талаар та ямар мэдээлэлтэй байна вэ?

-Миний мэдэхийн Төгрөг нуурын ордыг дөрвөн хүн хуваагаад, дөрвөн өөр ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшиж байсан гэж их олон жилийн өмнө яригдаж байсан. Ямартаа ч дөрвөн хэсэг байсан. Тэрний нэг эзэмшигч нь болох Р.Дүгэржав бурхан болсон. Бас Пүрэвсүрэн гэдэг хүний нэр байсан. Ер нь Төгрөг нуурын орд хүрэн нүүрсний орд учраас хөрөнгө оруулагч олддоггүй. Хөөрхий хэдэн монголчууд тусгай зөвшөөрөл нь төлбөртэй гээд хадгалаад байж байдаг гэж ойлгосон. Сонин хэвлэлээр бичээд байгаагаас харахад Ерөнхийлөгч асан Х.Баттулга Төгрөг нуурын ордыг шилжүүлж авсан гээд хэрүүл уруултай л байх шиг байна лээ.

Тэгээд шилжүүлж авсан лицензээ Сингапур, Хонконгод бүртгэлтэй компаниудаар дамжуулж зарсан гэсэн. Тэрийг нь буцааж авлаа гэсэн мэдээлэл гарсан.

Харин миний ярих гээд байгаа зүйл бол хүрэн нүүрсний ордыг борлуулахад авах газар байхгүй, экспортод гаргах гэхээр зардлаа дийлэхгүй, үнэ багатай байдаг. Эсвэл өөр бүтээгдэхүүн буюу шингэн түлш, бензин тос гаргая гэхээр зах зээлд өрсөлдөх чадвар муутай. Тийм нэг хөрөнгө оруулагч байхгүй ордууд байсан. Энэ нь одоо ч тийм хэвээрээ байх шиг байна. Ерөөсөө л энэ шүү дээ. Хөрөнгө оруулж чаддаг эрүүл ухаантай хүн байхгүй байна. Манайхан нөөц л байх юм бол эдийн засаггүйгээр очоод л хүрздээд гаргаж ирээд мөнгө болгочихдог юм шиг яриад байгаа юм. Одоо бод л доо. Миний мэдэхийн 30-аад жил ямар ч хөрөнгө оруулагч олж чадаагүй байна.

-Н.Учрал сайд Төгрөг нуурын ордын талаар мэдэгдэл хийж байсан. Ер нь энэ ордтой холбоотой маргаан яг ямар учиртай юм бэ?

-Хүрэн нүүрсний орд учраас нөөц нь Багануур, Шивээ-Овоогийн дайтай л байлгүй дээ. Нөөцийг нь бол би сонирхдоггүй юм. Гэхдээ дөрөв хуваагаад хүмүүс эзэмшсэн гэхээр нөөц нь гайгүй юм шиг. Н.Учрал бол Х.Баттулгыг зарсан, нотолгоо баримт байна гээд юм яриад байсан. Ер нь Х.Баттулга нь байна уу, хэн байна уу, мэдэхгүй шүү дээ. Харин бусад улсууд нь зарах гээд чадахгүй байгаа байхгүй юу. Харин Х.Баттулга яаж байгаад зарчихсан юм бүү мэд. Монголын газар нутгаас зараад, аваад явчихаагүй биз дээ. Байгалийн баялаг газар доороо байхад эрхийг нь шилжүүлээд л мөнгө аваад байгаа болохоос биш, баялгийг нь ерөөсөө зарсан юм байхгүй шүү дээ.

-Стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордын талаар ярихгүй юу?

-2006 оны хуульд анх “Стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын орд” гэж үндэсний аюулгүй байдал, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд нөлөөлөх хэмжээний, эсвэл жилд Монгол Улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний таван хувиас дээш хэмжээний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байгаа буюу үйлдвэрлэх боломжтой ордыг хэлнэ гэж тодорхойлж байсан. Харин 2009, 2014 онуудад орсон өөрчлөлтөөр үндэсний аюулгүй байдал, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд нөлөөлөх хэмжээний, эсвэл жилд Монгол Улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний таван хувиас дээш хэмжээний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байгаа буюу үйлдвэрлэх боломжтой ордыг хэлнэ гэж өөрчлөгдсөн байдаг.

-Энэ нэр томьёог олон улсад хэрэглэдэггүй гэсэн үг үү?

-Стратегийн ач холбогдолтой орд гэдэг нэр томьёог олон улсад хэрэглэдэггүй. Томоохон ашигт малтмалын орд нээхийн тулд маш их хугацаа, хөрөнгө оруулалт шаарддаг. Тийм учраас стратегийн ач холбогдолтой орд гэдэг нэр томьёо нь хөрөнгө оруулагч нарт тодорхой бус байдал бий болгодог. Түүнээс гадна томоохон орд нээгдсэн тохиолдолд ашигт малтмалын нөөцөө дутуу тайлагнах, ордыг хуваах зэрэг хууль бус үйл ажиллагаанд хөрөнгө оруулагч нарыг түлхдэг эрсдэлтэй. Ашигт малтмалын тухай хууль 2006 онд батлагдсан. Үүнтэй холбогдуулан УИХ 2007 онд ашигт малтмалын 15 ордыг стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордод хамааруулах тогтоол гаргахдаа Монгол Улс, ОХУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрээр ашиглаж байгаа Эрдэнэтийн зэс-молибдений орд, Төмөртэйн овооны цайрын орд, Нарийн сухайтын нүүрсний орд, Бороогийн алтны үндсэн ордын одоогийн ашиглаж байгаа нөхцөлийг хэвээр хадгалах, мөн стратегийн ач холбогдол бүхий Оюу толгой, Таван толгой, Цагаан суварга, Асгатын ашигт малтмалын ордуудын төрийн эзэмшлийн хувь хэмжээ, түүнийг хэрхэн эзэмших талаарх саналыг эхний ээлжинд боловсруулан Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлэхийг Засгийн газар үүрэг болгосон.

Өөрөөр хэлбэл, 15 ордоос зөвхөн долоон орд газрын хэрэгжилтийг, тухайлбал гурван орд дээр одоогийн ашиглаж байгаа нөхцөлийг хэвээр хадгалах, дөрвөн орд дээр төрийн эзэмшлийн хувь хэмжээг тогтоох санал боловсруулах талаар авч үзсэн. Харин энэ дөрвөн ордоос Оюутолгой, Тавантолгойн ордыг ашиглаж буй компаниудад төрийн эзэмшлийн хувь хэмжээг тогтоосон байдаг.

 

Г.БАЛГАРМАА

"Өдрийн сонин"

2025.11.19

Т.САЙХАН

31 дүгээр Их хурал “Эв нэгдэл-шийдэл-хөгжил” уриан дор “Буянт-Ухаа” спорт цогцолборт үргэлжилж байна.

МАН-ын дарга асан, Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан, УИХ-ын гишүүн Л.Оюун-Эрдэнэ мэндчилгээ дэвшүүлэв.

Тэрээр, “Та бид хамтдаа 2024 оны УИХ-ын сонгуульд бүсчилж томгосон тойрог, холимог тогтолцоогоор өрсөлдөж, 126 гишүүнтэй анхны парламентад олонхийн суудал авч, тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний бэлгэдэл болсон 100 жилийн түүхтэй МАН-аа нэгэн зуунаас шинэ зуунд ялалтаар хамтдаа түүчээлж чадлаа.

Энэ нь 2024 онд дэлхийн 70 гаруй улсад улс төрийн сонгууль болсноос ардчилсан тогтолцоотой улсад эрх баригч нам ялалт байгуулсан цорын ганц тохиолдол бол Монгол Ардын Намын ялалт байсан. Тийм учраас 2024 оны сонгууль олон улсад туйлын өрсөлдөөн өндөр болсны тод илэрхийлэл юм.

Мөн орон нутгийн 14 аймагт ялалт байгуулж, нийслэл Улаанбаатар хотод үнэмлэхүй ялалт байгуулсан. Энэ ялалт бол ард түмний сонголт бөгөөд намын 30 дугаар их хурлаас сонгогдсон намын удирдлага, бага хурал, Удирдах зөвлөл, намын анхан шатны байгууллагын бодит үр, намын Их хурлаас дэвшүүлсэн хэрэгжүүлсэн Шинэ сэргэлтийн бодлогыг дэмжсэн ард түмний итгэл юм.

Шинэ сэргэлтийн бодлогын хүрээнд 21 жилийн хугацаанд талцан маргасан Гашуунсухайт-Ганц модны төмөр замын боомтын хил холболтын асуудал эцэслэн шийдвэрлэж, 1964 оноос хойш судалгааг нь эхлүүлсэн Эрдэнэбүрэнгийн УЦС-ын зээлийн гэрээ эцэслэн батлагдаж, бүтээн байгуулалтын ажил эхэлж, 1997 онд анхны судалгаа нь хийгдсэн Монгол-Францын хамтарсан ураны төслийг УИХ-аар батлуулан хэлэлцүүлж, гурав дахь хөрш оронтой “Оюутолгой”-н төслөөс хойш байгуулсан хоёр дахь хөрөнгө оруулалтын гэрээ болж чадсан билээ.

Боомтын сэргэлтийн хүрээнд Замын Үүд-Боомтын хүчин чадал дөрөв дахин, Гашуунсухайт боомтын хүчин чадал хоёр дахин, Алтанбулаг боомтын хүчин чадал дөрөв дахин, Сүхбаатар-Боршоо боомтын хүчин чадал 3.5 дахин нэмэгдсэн.

Бид хамтдаа эв нэгдлээ хангаж, ирээдүй рүү харах ёстой. Тийм ч учраас МАН-ын 31 дүгээр Их хурал Эв нэгдлийн Их хурал байх ёстой. МАН эв нэгдлээ олж, цааш цаашдын сорилтыг даван туулж чадна гэдэгт миний хувьд итгэл төгс байна.

Цаг хугацаа өнгөрөх тусах бодит үйл хэрэг, үнэт үзэл бодол тодорч чадна гэдэгт итгэдэг. Ялалт байгуулсан намыг бүрэн эрхийн хугацаатай нь хүлээлгэн өгч байгаадаа баяртай байна. Шинэ намын дарга намын түүхт 31 дүгээр Их хурлаас сонгогдох удирдлагын баг Монгол Ардын намаа 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулж ажиллахын ерөөл дэвшүүлье. Би бүх талаар дэмжиж ажиллах болно. Намын дарга байна гэдэг их хэцүү ажил юм байна. Тиймээс дараагийн шинэ даргаа бүх талаар хүрээлж, хайрлаж, хамгаалж, нэг баг болж, дараагийн ялалтын төлөө, бусдынхаа төлөө түүчээ шувуу шиг манлайлан ажиллахын төлөө ажиллахад нь хамт байх нь чухал” гэлээ.

Улсын Их хурлын гишүүн Х.Баасанжаргалтай ярилцлаа.

---

-Өнгөрсөн долоо хоногийн чуулганы хуралдааны үеэр УИХ-ын гишүүн Х.Булгантуяатай холбоотой асуудал яригдаж, та байр сууриа нэлээд хүчтэй илэрхийлсэн. Энэ яг юу болоод байгаа талаар та тайлбар өгөхгүй юу?

-Үүн дээр эргээд бид Үндсэн хуулийн Цэцийн аравдугаар сарын 22-ны өдрийн наймдугаар дүгнэлтийг зайлшгүй ярих болчихоод байгаа юм. Ингэж байж дараагийн ярианууд болно. Учир нь Үндсэн хуулийн 66 дугаар зүйл дээр Цэц дөрвөн асуудлыг шийдэх тухай тодорхой заалтууд бий. Үүний нэгд нь хууль, Ерөнхийлөгчийн зарлиг, шийдвэр Үндсэн хуульд нийцэж байгаа эсэх гэхээр нөгөө Засгийн газрыг огцруулсан тогтоол чинь энд орчихож байгаа юм. Хоёрдугаарт, ард нийтийн санал асуулга, сонгуультай холбоотой асуудал гэдгийг бол шийдээгүй. Гуравдугаарт, Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд, гишүүн, Ерөнхий прокурор, Улсын дээд шүүхийн шүүгч Үндсэн хууль зөрчсөн эсэх гээд Х.Булгантуяа даргын асуудал үүнд хамаарсан. Харин дөрөвт, Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд, гишүүнийг эргүүлэн татах үндэслэл байгаа эсэхийг шийддэг. Эдгээрээс Цэц нэг болон гурав дахь асуудлыг л шийдэж, дүгнэлт гаргасан. Нөгөө хоёр дээр нь дүгнэлт гаргаагүй. Х.Булгантуяаг Үндсэн хууль зөрчсөн л гэснээс эргүүлэн татах үндэслэлтэй эсэх дээр юм байхгүй. Гэтэл одоо чинь Үндсэн хууль зөрчсөн, эргүүлэн татах хоёрыг нэг асуудал юм шиг яриад, хольж хутгаад байгаа юм. Жишээ нь Ж.Баярмаа гишүүн Улсын Их хурлын тухай хуулийн 9 дүгээр зүйлийн зургийг нь аваад тавьчихсан байна лээ.

-Тэр заалт дээр нь юу гэж байгаа юм бэ?

-Гишүүнийг хугацаанаас нь өмнө дуусгавар болгох гэж байгаа. Гэтэл тэнд нь гишүүнийг ямар үед хугацаанаас нь өмнө эргүүлэн татах вэ гэхээр Үндсэн хуулийн 66.2.4-т зааснаар эргүүлэн татах үндэслэлтэй гэдэг дүгнэлтийг Цэц гаргасан учраас УИХ хэлэлцэнэ. Харин энд заасан нөхцөл хангагдаагүй учраас дээрх заалт хэрэглэгдэхгүй гэсэн үг. Дээрээс нь Цэц дүгнэлт дээрээ энэ дүгнэлтийг УИХ хэлэлцэхгүй гээд биччихсэн байгаа. Гэтэл одоо УИХ-ын Дэгийн тухай хуулийн 85-аар асуудлыг шийднэ гээд нөгөө Цэцийнхээ дүгнэлтийг хэлэлцэх гэж байх шиг байна л даа. Ингээд ийм нэг төвөгтэй байдал бий болчихсон. Хэрэв Цэцийн гаргасан дүгнэлтийг хэлэлцэх гэж байгаа бол тэр дүгнэлтэд ганцхан Х.Булгантуяагийн асуудал байхгүй. Давхар Засгийн газрыг огцруулсан тогтоол бий. Ийм байтал зөвхөн Х.Булгантуяатай холбоотой асуудлыг нь хэлэлцээд Засгийн газрын асуудлыг болохоор Цэц битгий хэлэлц гэсэн гээд орхих гээд байгаа байхгүй юу. Мөн энэ дүгнэлтийг хэлэлцэнэ гэх юм бол түүн дээр нь 16 болон 17-ны өдрийн хуралдаан Үндсэн хууль зөрчсөн, ирц нь хүчингүй гэчихсэн. Гэтэл бид 17-нд дөрвөн тогтоол баталсан. Тэгэхээр тэр бүхнийг дахин хэлэлцэх юм уу гээд төвөгтэй асуудал үүсчихээд байгаа юм. Тиймээс манай бүлгээс тодорхой хариуцлага хүлээлгэх ёстой. Тэр нь УИХ-ын дэд даргаас нь огцруулна гээд ярьчихсан. Хуульд ч энэ талаарх бүлгийн эрх хэмжээний талаар заагаад өгчихсөн байгаа. Түүнээс биш бусад процессоор явахаар дээрхүүд шиг гацаа үүсчихээд байгаа юм. Харин энэ гацаанаас нь гаргах бүлгийн шийдэл нь энэ.

-Таны хувьд сөрөг хүчинд хандаад хатуухан шүүмжлэл хэлж байсан. Нийгэмд ч нэлээд таамаг явж байх шиг байна л даа?

-Хүчтэй сөрөг хүчинтэй байсан бол гэж би парламентад орж ирснийхээ дараа харж байгаа. Хэрвээ тийм байсан бол өнөөдөр төсвийн хэлэлцүүлэг, багш, эмч нарын асуудлыг аль хэдийнэ яриад, өөрсдийн бодлогын хувилбараа дэвшүүлчихсэн байх байсан. Манай нам засагт байсан бол багш нарын цалинг ингэж нэмнэ гээд хувилбар гаргаад, хэлэлцүүлэг өрнүүлж байх байлаа. Хоёрдугаарт, төсөвтэй холбоотой болж байгаа үйл явдлуудыг харахад аймаг бүрдээ Ардчилсан намын тойргийн гишүүд зам тавиулсан, асуудлуудыг нь шийдүүлсэн л гэнэ. Ингэж наймаа, хуйвалдааны зарчмаар яваад байгаа юм. Хэрэв сөрөг хүчин хүчтэй байсан бол Засгийн газар өдийд огцорчихсон байх байсан. Ерөөсөө сөрөг хүчний ажлаа гүйцэтгэхгүй байна. Тийм ч болохоор зөвхөн тойргийнхоо асуудлыг шийдүүлэх, 2028 оны сонгуулиа бодож тоглолт хийгээд байгаа чинь Монголын ардчилалд аюултай байна гэдэг утгаар нь хэлсэн юм.

-УИХ-д бас нэг тулгамдаад байгаа асуудал бол даргагүй нэлээд хэд хоночихлоо. Ер нь УИХ-ын даргын асуудлыг хэзээ шийдэх вэ?

-Цэцийн дүгнэлтийг хэрхэн хэлэлцэх вэ гэдгээс их юм хамаарна. Хэрэв дүгнэлтийг УИХ хэлэлцэх ёстой гэх юм бол тэр өдрийн бүх тогтоолууд хэлэлцэж таарна. Тэр тогтоолууд дунд нь УИХ-ын дарга өөрийн хүсэлтээр огцорсон асуудал байгаа. Тэгэхээр тэр тогтоол нь хүчингүй болно, эргүүлээд томилж таарна. Харин Цэцийн дүгнэлтийг хэлэлцэхгүй, манай намын бүлгийн хариуцлага тооцож байгаагаар явна гэх юм бол бас нэг өөр асуудал яригдана. Ер нь Цэцийн дүгнэлттэй холбоотойгоор УИХ нь хурал хийхэд их төвөгтэй байдал үүссэн. Ялангуяа санал хураалт дээр асуудал гарахаар байна. Төсөв дээр нөгөө дэмжээгүйг дэмжих гэдгээр маш олон санал хураагддаг. Тэр бүхнийг яах юм, ингэж хурааж болох уу, үгүй юу. Гишүүд заавал өөрийн биеэр байж саналаа өгөх ёстой юу гээд тодорхойгүй асуудлууд үүсчихээд байна.

-Танай намын бүлэг дээр УИХ-ын дараагийн даргад хэн нэгэн хүний нэр яригдаж байгаа юу?

-Тийм зүйл яригдаагүй байна.

-Парламент нь даргагүй ийм олон хоног байх нь ямар нэгэн эрсдэлтэй юу?

-Би бол эрсдэлтэй, хямрал үүсэх вий л гэж болгоомжилж байгаа.

-Та сая төсөв дээр санал хураах асуудлыг хөндлөө. Тэгвэл энэ парламент маань төсвөө хуулийн хугацаандаа баталж чадах болов уу?

-Төсвийг хуулийн хугацаандаа багтаад батлахын хувьд батлах байх. Гэхдээ яг хүмүүсийн хүлээлтэд айхтар нийцсэн бодлогын өөрчлөлт бүхий төсөв байж чадахгүй. Сүүлийн үед зарим сайд бид төсвөө өргөн барьчихсан, бидэнд одоо хамаагүй гэж яриад байна лээ. Гэтэл бид Засгийн газрын өргөн барьсан хүрээнд нь хэлэлцдэг. Бид хаа нэгтээгээс мөнгө олж, тоог худлаа тавьж болохгүй шүү дээ. Тиймээс засгаас өргөн барьсан төсөв нь бодлогын өөрчлөлт тун муу байгаа учраас ингэж шүүмжлээд байгаа юм. Хоёрдугаарт, өнөөдөр (өчигдөр) төсөв дээр багш, эмч нарын цалинг нэмэхийн тулд хаанаас хэмнэлт хийх вэ гээд ярилцахаар бүх төсвийн ерөнхийлөн захирагч нарын төсвөөс 10, сүүлдээ 20 хувиар таная гэсэн саналууд гарч байгаа юм. Гэтэл бүгдээс нь адилхан хэмжээтэй хасах юм бол бодлого гэж гаргах хэрэг байхгүй. Тэр яамны, салбарын онцлог гэж байна. Эдгээрийг харахгүй, хамгийн амарханаар нь шууд тэгшхэн хасъя гэж байгаа юм. Ноднин жил бид яг ингэж автоматаар танаад бөөн юм болж байсан шүү дээ. Тиймээс Засгийн газар энэ бүх асуудал дээрээ сайтар ажиллаад оруулж ирэх ёстой байсан ч тэгээгүй. Хувь гишүүний хувиар би шинэ хөрөнгө оруулалтаа энэ жил болих саналтай байгаа. Мөн маш их хэмжээний зам баригдаж, үр ашиг нь тодорхойгүй хөрөнгө оруулалтууд хийгдэж байна. Энэ бүхэн дээрээ шинэчлэл хийж байж бид дараагийнхаа төлөвлөлтийг хийх ёстой.

-Тэгэхээр энэ удаад төсвөө ямар ч байсан батлаад дараа нь тодотгол орж ирэхээр байгаа гэдэг дээр юу хэлэх вэ?

-Орж ирсэн хүрээнд нь л батлах байх. Тиймээс дахиж тодотгол хийгдэх байх гэж бодож байгаа. Тэгэхгүй бол ийм бодлогын төсөвтэй нэг их удаан явахгүй. Нэлээд гацаа үүсэх байх гэж харж байна.

Эрх баригч МАН доторх зөрчилдөөн төрийн түвшинд хүрсэн. Тэр нь явсаар байгаад Үндсэн хуулийн шүүх буюу Цэцийг татан оролцуулсан. Үндсэн хуулийн Цэцээс: Ерөнхий сайдыг Үндсэн хууль зөрчиж огцруулсан гэх хүсэлтийг 25 оны аравдугаар сарын 22-нд хэлэлцэж дүгнэлт гаргасан. Уул нь Үндсэн хуулийн Цэц нь: Хараат бус байх, Үндсэн хуульд захирагдах, Гишүүд эрх тэгш байх, Асуудлыг шударга шийдвэрлэх, Үйл ажиллагаа ил тод байх гэсэн 5 үндсэн зарчимтай ажилладаг Үндсэн хуулийн шүүх юм. Үндсэн хуулийн Цэц буюу шүүхээр маргааныг хянан шийдвэрлэх хэмжүүр нь Үндсэн хууль бөгөөд хяналтын бүх объектыг гагцхүү Үндсэн хууль, түүний утга, санаа, үг, үсэгт нийцүүлэн шалгадаг.

Маргааныг шийдвэрлэж магадлал, дүгнэлт, тогтоол гаргана. Маргааныг Үндсэн хуулийн Цэц эцэслэн шийдвэрлэж тогтоол гаргадаг. Тогтоолоор эцэслэнэ гэсэн үг. Харин тэрийг нь цаашид хэн ч авч хянах эрхгүй.

Гэвчиг: УИХ-ын чуулган 25 оны аравдугаар сарын 17-нд хуралдаж тогтоол гаргасан байтал Үндсэн хуулийн Цэц аравдугаар сарын 16-нд маргаан үүсгэсэн. Тэрнээс гадна. Ерөнхий сайдын хүсэлтийг онц хүндрэлтэй, яаралтай шийдвэрлэх асуудлаар нэн даруй шалгасан нь хууль ёсны эсэх, гаргасан дүгнэлт нь УИХ-ын хууль тогтоох хийгээд төрийн эрхийг барих дээд эрх мэдлийн чадамжийг алдагдуулсан эсэх, их суудлын хуралдааны дүгнэлт дээр эцсийн шийдвэр гэх ч Үндсэн хуулийн Цэцэд хамаарах хуулиудаар эцсийн шийд мөн эсэх гээд эргэлзээтэй олон зүйл үлдээж шийдэв.

Гол юм нь: 25 оны аравдугаар сарын 22-ны Үндсэн хуулийн Цэцийн 08 дугаартай дүгнэлтээс хойш Монгол Улсын парламент цаашид энэ эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх боломжгүй болов.

Учир шалтгаан нь: Монгол Улс парламентын засаглалтай. Энийг 92 онд Үндсэн хуулиар тогтоосон. Засаглалын энэ эрхийг УИХ буюу парламент хэрэгжүүлж ирсэн. Харин Үндсэн хуулийн Цэцийн 25 оны аравдугаар сарын 22-ны 08 дугаартай дүгнэлтэд: Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай УИХ-ын 95 дугаар тогтоолыг хэлэлцэж батлахдаа …ТББХ-ны дэмжээгүй саналыг дэмжье гэсэн томъёоллоор санал хураалгаж, Үндсэн хуулийн зөрчил гарах нөхцөлийг бүрдүүлсэн гэжээ. Энүүгээрээ парламентын амин сүнс нь гэж болохуйц гол цөм эрх мэдлүүдийг тас цохиж хаяв.

Ерөнхийдөө: Үндсэн хуулийн Цэцээс Ерөнхий сайдыг огцруулсантай холбоотой дүгнэлт гаргасан нь дараахь үр дүнг шууд үзүүлж байна.

Нэгт: УИХ-ын гишүүд байр суурьгүй кнопчид болов.

УИХ-ын гишүүн нь хууль санаачлах, тогтоох үндсэн ажилтай. Тэрүүндээ халдашгүй байдал эдэлдэг. Тэрхүү хууль тогтоох байгууллагын дотоод бие даасан байдал, институцийн дархлааг: УИХ дэгээ өөрөө тогтооно гээд Үндсэн хуулиар баталгаажуулж өгсөн. Энэхүү зарчимд хуралдааны журам, санал хураалтын дэг, шийдвэр гаргах томьёолол зэрэг асуудлыг парламент өөрөө тогтоох, өөрөө тайлбарлах, өөрөө хэрэгжүүлэх бүрэн эрхтэй. Гэтэл нь Үндсэн хуулийн цэц: ….Томьёоллоор санал хураалгаж, Үндсэн хуулийн зөрчил гарах нөхцөлийг бүрдүүлсэн гэсэн. Энүүгээрээ Үндсэн хуулийн Цэц нь процедурын шинжтэй, парламентын дотоод хэрэгт хамаарах асуудлаар дүгнэлт гаргасан. Цаашаагаа: УИХ-ын гишүүдээс галтай гэгддэг хууль, тогтоомжийг барьж авах, санаачлах, шийдвэр гаргах зориг зүрхтэй хүн гарахгүй болов. Гишүүд зүгээр л кнопчид болсон.

Хоёрт: УИХ-ын байнгын хорооны хурал гэж цагийн гарз бөгөөд гаргасан санал дүгнэлт нь ямар ч хэрэггүй цаас болж хувирав.

-Уул нь байнгын хороо бол хуульд заасны дагуу эрхлэх асуудлынхаа хүрээнд хууль санаачлагчаас өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоомжийн төслийг урьдчилан хэлэлцэж санал дүгнэлт гарган нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцүүлэх чиг үүрэгтэй, бүрэн эрхтэй УИХ-ын бүтэц. Байнгын хороо тухайн асуудлаар бүрэн эрхийнхээ хүрээнд санал дүгнэлт гаргаж нэгдсэн хуралдаанд танилцуулснаар УИХ уул саналыг хэлэлцэж шийдвэрлэх бэлтгэл хангагддаг юу ч биш болж чадамжгүй болсон. Харин Үндсэн хуулийн Цэц нь хууль тогтоол шийдвэр Үндсэн хуульд нийцэж байгаа эсэхийг хянан шийдвэрлэх эрхтэй бөгөөд парламентын дотоод ажиллагаа, санал хураалтын томьёолол, хуралдааны дэгийн асуудалд оролцох эрхгүй юм. Гэсэн хэдий ч Үндсэн хуулийн Цэцийн дүгнэлтээс хойш байнгын хорооны хурал цагийн гарз, санал дүгнэлт нь цаасны гарз болж хувирсан.

Гуравт: Үндсэн хуулийн цэцийн энэ бүрэлдэхүүний өнгөн дээр УИХ-аас Ерөнхий сайдыг огцруулах босго хуулийн бусаар өндөрсөв.

-Ерөнхий сайдыг томилох, огцруулах, чөлөөлөх нь УИХ-ын буюу парламентын хэнтэй ч, тэр дундаа эрх мэдлийн бусад салаа мөчир болох төрийн бусад институцтэй хуваалцахгүйгээр, зөвхөн өөрт нь хадгалж хэрэгжүүлдэг төрийн эрх эрх мэдэл нь Үндсэн хуульд зааснаар ард түмнээс эх сурвалжтай буюу ард түмэн, иргэдээс сонгуулийн замаар шилжүүлсэн авсан онцлох үндсэн шинжээр илэрхийлэгддэг. Ерөнхий сайдын эрх мэдэл нь УИХ-аар хүлээн зөвшөөрөгдөх байдал, итгэл дээр тогтдог. Гэтэл нь өнөөдрийн Ерөнхий сайд УИХ-ыг онцгой бүрэн эрхээ хэрэгжүүлснийг мушгин гуйвуулж төрийн эрх мэдлийг хууль бусаар авлаа гэж Үндсэн хуулийн Цэцэд хүсэлт гаргасан. Харамсалтай нь өөрөө төрийн бусад эрх мэдлээр хүч түрж, Үндсэн хуулийн Цэцээс Үндсэн хуулийн бус дүгнэлт гаргуулснаар Ерөнхий сайдын суудалд тогтож үлдлээ. Задлах нь ээ: Үндсэн хуулийн Цэцийн дүгнэлтийн хүчээр УИХ-аас хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй, итгэл үзүүлээгүй Ерөнхий сайд үргэлжлүүлэн ажилласан нь өөрөө төрийн эрхийг хууль бусаар авч байгаа явдал. Энэ нь Үндсэн хуулийн цэцийн өнөөгийн бүрэлдэхүүний өнгөн дээр энэ Ерөнхий сайдыг огцруулах босгыг хуулийн бусаар өндөрсгөв.

Базах нь ээ: Энэ удаагийн Үндсэн хуулийн Цэцийн дүгнэлтээр Монгол Улсын парламентын сүнсийг суга татчихлаа. Парламентыг шүдгүй арслан, хүчгүй гишүүдийн нийлбэр болгож чадлаа. Энэ тест байх. Үндсэн хуулийн Цэц удаж төдөхгүй нисээд л цагаан сарын өмнө бас нэг сюрпризийг ард нийтэд барьж магадгүй. Ойрхон давтамжтай дуулддаг болж байна. Тэр нь засаглалын шилжилт… Тэрхүү засаглалын шинэ хэлбэртээ бэлдэцгээх үү, бүгдээрээ?

Ө.Билэг

Нийслэлийн удирдах ажилтнуудын шуурхай зөвлөгөөн өнөөдөр болж, дэд төвүүдийн бүтээн байгуулалтын ажлын явцын талаар хэлэлцэв. Зөвлөгөөний эхэнд НЗДТГ-ын Хяналт-Шинжилгээ, үнэлгээний газрын дарга Б.Мөнхбаяр өмнөх шуурхай зөвлөгөөний үүрэг даалгаврын биелэлтийг танилцууллаа. Өмнөх шуурхай зөвлөгөөнөөр 26 үүрэг даалгавар өгсөн бөгөөд биелэлт 81.1 хувьтай байна. Үргэлжлүүлэн Улаанбаатар хотын гэр хорооллыг хөгжүүлэх, хөрөнгө оруулалтыг дэмжих хөтөлбөр төслийн зохицуулагч Д.Авирмэд дэд төвүүдийн бүтээн байгуулалтын ажлын явцын талаар танилцуулав.

^[1]

^[2]

Сэлбэ хотыг орон сууцжуулах төслийн нэг, хоёрдугаар багцын бэлтгэл ажил 98 хувьтай үргэлжилж байна

"Сэлбэ 20 минутын хот"-ын дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт дууссан бөгөөд орон сууцжуулах төслийн нэг, хоёрдугаар багцын бэлтгэл ажил үргэлжилж байна. Тодруулбал, багц нэгийн 1786 айлын 20 блок орон сууцны барилгын суурь цутгалтын ажил 47.3 хувь, багц хоёрын 2028 айлын 26 блокийн суурь цутгалтын ажил 68 хувьтай тус тус үргэлжилж байна. Төслийн эхний ээлжийн 3800 айлын орон сууцны барилгын ажлыг 2027 оны III улиралд дуусгана. Уг төслийн хүрээнд төрийн болон нийгмийн бүхий л төрлийн үйлчилгээг нэг дороос хүртээмжтэй авах боломжийг бүрдүүлэх цогц, нэгдсэн төлөвлөлтийг хэрэгжүүлнэ. Төслийн хүрээнд 8 км авто зам, 39 км явган хүний зам, 23 км дугуйн зам, 3.6 га талбайд тоглоомын талбай, гурван сургууль, таван цэцэрлэг, эмнэлэг, спорт байгууламж барихаар төлөвлөсөн. Мөн авто зогсоол, худалдаа, үзвэр үйлчилгээ, оффисын зориулалттай барилга барихаас гадна нийт талбайн 40 хувьд ногоон байгууламжийг цогцоор нь шийдэх юм. Тэрчлэн Сэлбэ голын хөвөөнд Туул голын урсцыг сайжруулах зорилгоор хөв цөөрөм байгуулна.

^[3]

^[4]

Баянхошуу дэд төвийн дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт 96 хувьтай үргэлжилж байна

Баянхошуу дэд төв СХД-ийн 7, 8, 9, 10, 28, 40 дүгээр хорооны 162 га талбайд хэрэгжиж буй. Уг дэд төвд 30 мянган орчим хүн ам амьдрахаар төлөвлөж байгаа бөгөөд 6463 айлын орон сууц барих юм. Өнөөдрийн байдлаар Баянхошуу дэд төвийн дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт 96 хувьтай үргэлжилж байна. Тус дэд өнөөдрийн байдлаар 20 айлын үйлчилгээтэй орон сууц, 240 хүүхдийн ортой цэцэрлэг, бизнес инкубатор төв, 50 айлын орон сууц, 35/10кВ дэл станц зэргийг ашиглалтад оруулаад байна. Мөн үерийн хамгаалалтын далан, тохижилтын ажлууд дууссан. Тус дэд төвд 2.4 га газарт цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулж байгаа бөгөөд 91 хувьтай үргэлжилж байна.

• 650 суудалтай спорт цогцолбор 85 хувь
• Гал унтраах аврах ангийн барилга угсралт 59 хувь
•  240 ортой хүүхдийн цэцэрлэг 42 хувь
• Олон нийтийн хөгжлийн төвийн барилга угсралт 38 хувьтай үргэлжилж байна.

^[5]

Дамбадаржаад 1973 айлын орон сууц барина

Дамбадаржаа дэд төвийг СБД-ийн 15, 16, 17 дугаар хороонд хэрэгжүүлж буй. Тус дэд төвд 1973 айлын орон сууц барина. Өнөөдрийн байдлаар тус дэд төвийн дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтын ажил 72 хувьтай үргэлжилж байна. Тухайлбал, 63 МВт хүчин чадалтай дулааны станцын ажил 39 хувь, мэдээлэл холбооны барилга угсралт 90 хувь, 150 ортой хүүхдийн цэцэрлэгийн барилга угсралт 95 хувьтай үргэлжилж байна.

• Хөрсний ус зайлуулах ажил 80 хувь
• Цэвэр усны 2.3 км шугам татах ажил 98 хувь
• Ариутгах татуургын шугам татах ажил 98 хувь
• 2.8 км авто замын ажил 95 хувьтай үргэлжилж байна.

^[6]

Толгойт дэд төвийн дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт 59 хувьтай үргэлжилж байна

Толгойт дэд төвийг СХД-ийн 1, 2, 20, 22 дугаар хороонд хэрэгжүүлж байгаа бөгөөд 133.3 га талбайд бүтээн байгуулалт хийх юм. Тус дэд төвийг 21.105 хүн амтай байхаар төлөвлөж, 5276 айлын орон сууц барина. Өнөөдрийн байдлаар дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт 59 хувьтай үргэлжилж байна. Тус дэд төвийн сургалтын төвийг ашиглалтад оруулаад байгаа бол 640 хүүхдийн суудалтай сургуулийн барилга угсралтын ажил 61 хувь, тохижилтын ажил 15 хувьтай үргэлжилж байна.

• 6.5 км авто замын ажил 20 хувь
• 6.8 км дулааны шугам татах ажил 27 хувь
• 8.9 км цэвэр усны шугам татах ажил 58 хувь
• 10.8 км ариутгах татуургын шугам татах ажил 16 хувь
• 5.9 км үерийн хамгаалалтын суваг барих ажил 98 хувьтай үргэлжилж байна.

^[7]

МАН-ын төв байрнаас Төрийн ордонд нүүж ирсэн хямралыг тодорхойлох үг одоохондоо олдохгүй. Энэ жишээг хэрэгжүүлсэн жишиг дэлхийд байхгүй байх. МАН-ынхан нам, төр дамжуулж сар хэртэй ноололдож байгаад сүүлд нь 24 цагийн дотор төрийн гурван өндөрлөг гэж нэрлэдэг албан тушаалтнуудын хоёрыг нь огцруулаад чөлөөлөөд явууллаа.

УИХ-ын даргыг чөлөөллөө. Үндсэн хуулийн 24 дүгээр зүйлийн 1-д: УИХ-ын дарга, дэд даргыг УИХ-ын гишүүдийн дотроос нэр дэвшүүлэн саналаа илээр гаргаж сонгоно, тус зүйлийн 2-т: УИХ-ын дарга, дэд даргын бүрэн эрхийн хугацаа дөрвөн жил байх бөгөөд хуульд заасан үндэслэлээр хугацаанаас нь өмнө чөлөөлж, огцруулж болно гэж заасан. МАН-ын бүлгээс УИХ-ын даргыг нэр дэвшүүлнэ.

Ерөнхий сайдыг огцрууллаа. Үндсэн хуулийн 43 дугаар зүйлийн 1-д: УИХ-ын гишүүдийн дөрөвний нэгээс доошгүй нь Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг албан ёсоор тавибал УИХ гурав хоногийн дараа хэлэлцэж эхлэн арав хоногийн дотор шийдвэрлэнэ. УИХ-ын нийт гишүүний олонх уг саналыг дэмжсэн бол Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай УИХ-ын тогтоол баталсанд тооцож, шинэ Ерөнхий сайдыг гуч хоногийн дотор томилно. Энэ зүйлийн 2-т: Ерөнхий сайд огцорвол Засгийн газар бүрэлдэхүүнээрээ огцорно гэж заасан. Тэрүүгээр болчихсон. 30 хоногийн дотор Ерөнхий сайдын асуудал шийдэгдэнэ. Энэ нь Үндсэн хуулийн 39 дүгээр зүйлийн 2-т: УИХ-д олонх суудал авсан нам, эвслээс нэр дэвшүүлсэн хүнийг; аль ч нам, эвсэл олонхын суудал аваагүй бол хамгийн олон суудал авсан нам, эвсэл бусад нам, эвсэлтэй зөвшилцөн олонхыг бүрдүүлж нэр дэвшүүлсэн хүнийг; бусад тохиолдолд УИХ-д суудал авсан нам, эвсэл зөвшилцөн олонхыг бүрдүүлж нэр дэвшүүлсэн хүнийг Ерөнхий сайдаар томилох саналыг Ерөнхийлөгч тав хоногийн дотор УИХ-д оруулна гэснийг дагана. МАН-ын бүлгээс Ерөнхий сайдыг нэр дэвшүүлнэ.

Эдгээрийн эцэст ҮАБЗ-д эрх зүйн бүрэн чадамжтай Ерөнхийлөгч л үлдлээ.

Энэ бүгд юунаас болсон бэ. Юу болж байна вэ. Цаашаагаа юу болох вэ.

Тогтолцоо, эсхүл ардах элдэв шалдав шалтгаан нөхцөл ярихгүй. Ярьсан ч нэмэргүй. Ёс суртахууны хашаагаа даваад алга болсон. Цаашаагаа энэ хямралт нөхцөл хуулийн хашилтаар тогтоно, эсхүл үгүй. Тиймийн учраас болсон процессыг эрх зүйн дагуу хэрхэн явахыг ярих хэрэгтэй.

2025 оны 6 сарын эхэнд Ерөнхий сайд огцорсон. Дараагийнхыг тодруулахдаа Ерөнхийлөгч алдсан. УИХ-д сонгогдож чадаагүй, өөрийнхөө Тамгын даргаар ажилладаг, сул хүнийг Ерөнхий сайд болгосон. Тоглоомын Засгийн газар байгуулсан. Байгуулагдахад нь: Энэ Засгийн газар гурван сарын настай гэж байсныг ард нийт санаж л байгаа. Шинэ Ерөнхий сайд МАН-ын даргад нэр дэвшээд ялагдсан. Ялагдлаа хүлээн зөвшөөрөөгүй. Төрийн ордон руу чирж оруулсан. Засгийн газарт орж ажилласан Г.Дамдинням, Ч.Ундрам, Д.Батлут, орохыг шахсан Б.Энхбаяр нарын хийсэн үйл ажиллагаа МАН-аа хоёр хуваасан. Дамжуулаад энийгээ УИХ-д байдаг бүлэгтээ ч халдаасан. МАН-ын энэ төрд нялзаасан хямралын гацаа саадыг арилгах үүрэг АН-д ногдсон. АН бүлгээрээ шийдвэр гаргасан. Хоёулаа огцор гэсэн. Энэ дагуу нь УИХ-ын дарга чөлөөлөгдөх өргөдлөө өгсөн. Ерөнхий сайд гүрийсэн. Гүрийх хэрэггүй байсан юм. Энүүгээрээ Монгол Улсад 1 ч гэсэн төсөл хөтөлбөр хэрэгжиж, мөнгө олж байх ард нийтийн эрх ашгийн алтан цагийг зогсоосон. Эцсийн бүлэгт хоёр хүнээс болж төр хямарч, гацаанд орсон. Энэ хоёр албан тушаалтан тэртэй тэргүй цаашаагаа ажиллах чадамжгүй болсон. Ажлаа өгцгөөхөөс аргагүй байдалд хүрсэн. АН: бүгд дэмжихгүй, МАН: талаас илүү нь ажиллахгүй гэчихсэн. Ерөнхий сайдыг хэлэлцэх чуулган 24 цаг хүлээсэн. Тэгээд болсон. УИХ-ын даргыг чөлөөлсөн. Ерөнхий сайдыг огцруулсан. УИХ-ын дарга ойрын хоногуудад, Ерөнхий сайд 30 хоногийн дотор тодорно.

Гэлээ гэхдээ нэг том асуудал бас үүссэн. ТББХ-гоор Ерөнхий сайдыг огцруулахыг дэмжмэгц Засгийн газрын сайд Б.Жавхлан, С.Бямбацогт нар Үндсэн хуулийн Цэц рүү гүйж очоод Ерөнхий сайдынхаа хүсэлтийг өгчихсөн. Тэр хүсэлтэд: УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяа Үндсэн хуулийн 43 дугаар зүйлийн 1, 70 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийг зөрчсөн гэж. Үндсэн хуулийн 43 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт: УИХ-ын гишүүдийн 4/1-ээс доошгүй нь Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг албан ёсоор тавибал УИХ гурав хоногийн дараа хэлэлцэж эхлэн 10 хоногийн дотор шийдвэрлэнэ. УИХ-ын нийт гишүүний олонхи уг саналыг дэмжсэн бол Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай УИХ-ын тогтоол баталсанд тооцож, шинэ Ерөнхий сайдыг гуч хоногийн дотор томилно гэж, 70 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт: Үндсэн хуульд хууль, зарлиг, төрийн байгууллагын бусад шийдвэр, нийт байгууллага, иргэний үйл ажиллагаа бүрнээ нийцсэн байвал зохино гэж заасан.

Үндсэн хуулийн Цэц тэр дор нь хүлээж аваад: Монгол Улсын Ерөнхий сайдаас Үндсэн хуулийн Цэцэд хандаж ирүүлсэн хүсэлтийн дагуу УИХ-ын дэд дарга, гишүүн Х.Булгантуяа Үндсэн хуулийн 43 дугаар зүйлийн 1, 70 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийг зөрчсөн эсэх асуудлаар Үндсэн хуулийн Цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагаа шууд үүсгэн шалгаж байна гэж мэдээлэв. Энийгээ дагуулаад: Үндсэн хуулийн Цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн 21 дүгээр зүйлийн 3 дахь хэсэгт: Цэцэд хандах эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтнаас гаргасан хүсэлтийг хүлээн авсан Цэцийн гишүүн маргаан шууд үүсгэж шалгана гэж хуульчилсан байна гэж тайлбар зүүлт хийжээ.

Энд нэг гажиг орсон. Ийнхүү Үндсэн хуулийн Цэцийг Ерөнхий сайдын хүсэлтээр маргаан үүсгэхэд УИХ Ерөнхий сайдыг огцруулах шийдвэр гаргаагүй байсан. Гараагүй УИХ-ын тотоолд Үндсэн хуулийн Цэц маргаан үүсгэчихсэн. Энэ нэг тал нь. Нөгөө талд: Ерөнхий сайд огцрохгүйн тулд УИХ-ын гишүүд чуулганы хуралдаандаа оролцохгүй байх тактик барьсан. Гэвчиг энэ нь өөрөө Үндсэн хуулийн зөрчил байсан.

Үндсэн хуулийн 27 дугаар зүйлийн 6-д: УИХ-ын чуулганы нэгдсэн болон Байнгын хорооны хуралдааныг гишүүдийн олонхи нь хүрэлцэн ирснээр хүчинтэйд үзэж, Үндсэн хуульд өөрөөр заагаагүй бол хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхын саналаар асуудлыг шийдвэрлэнэ. Үндсэн хуульд өөрөөр заагаагүй бол УИХ-ын нийт гишүүний олонхын саналаар хуулийг эцэслэн батална гэж, 27 дугаар зүйлийн 7-д: УИХ-ын гишүүд саналаа илээр гаргаж асуудлыг шийдвэрлэнэ. Үндсэн хууль, бусад хуульд заасан, эсхүл хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхи дэмжсэн бол нууц санал хураалт явуулна гэж заасан. Энүүгээр Үндсэн хуульд УИХ-ын гишүүдийн чуулганы хуралдаанд оролцох, санал өгөх эрх, үүргийг зааж өгсөн. Гэтэл нь: Үүнийг хэрэгжүүлсэн нь Үндсэн хуулийн зөрчил гэж огцорсон Ерөнхий сайдын зүгээс үзэж буй нь УИХ-ын гишүүний төлөөлөх, саналах өгөх эрхийг үгүйсгэсэн явдал болжээ. Тэр утгаараа уг хүсэлт нь өөрөө УИХ-ын бүрэн эрхэд халдаж, харин Үндсэн хуулийн тодорхой заалтуудыг илтэд зөрчсөн хэрэг болно.

Тэрнээс гадна огцорсон Ерөнхий сайд Г.Занданшатар Үндсэн хуулийн Цэцэд найдах хувийн итгэл байж болзошгүй. Тэрбээр Үндсэн хуулийн Цэцийн дарга Г.Баясгалантай нэг нутгийнх, Баянхонгорынх. Г.Занданшатар Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумынх, Г.Баясгалан Баянхонгор аймгийн Баянхонгор сумынх. Тэд зургаан насны зөрүүтэй ч Г.Занданшатарыг ЗГХЭГ-ын дарга байхад Г.Баясгалан ЗГХЭГ-ын тэргүүн дэд даргаар ажиллаж байсан түүх нь байгаа. Тэрэнд найдаагүй бол Үндсэн хуулийн Цэц энэ асуудалд илтэд тал хазайж орох нь Үндсэн хуулийн Цэцийн легитимийг бүр дуусгасан явдал болно. Гэвчиг нэгэнтээ маргаан үүсгэсэн болохоор дүгнэлт л гарч таарах байх. Гэлээ гэхдээ УИХ-ын гараагүй тогтоол дээр дүгнэлт гаргана. Үндсэн хуулийн Цэцийн аз болоход өөрсдийнх нь маргаан үүсгэсэн тогтоол, Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдаас огцруулсан УИХ-ын тогтоол хоёулаа: 2025 оны 10 сарын 17 гэсэн огноотой байгаа юм.

Энд 1 дүгнэлт: Г.Занданшатар нь Үндсэн хуулийн 20 дугаар зүйлд Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү УИХ-д хадгална гээд байхад гаргасан тогтоолыг нь үл тоогоод байгаа юм чинь МАН-ынх нь бага хурлын шийдвэр бол юу ч биш байна.

Үндсэн хуулийн Цэц энэ хүсэлтээс болоод хүнд байдалд орж байгаа нь ойлгомжтой. Үндсэн хуулиа дагавал юу гэж хариулах нь тодорхой. Зөрчөөгүй байна гэнэ.

Тэгсэн үед огцорсон Ерөнхий сайдад нэг арга үлдсэн. Ерөнхийлөгчөөр УИХ-ын Ерөнхий сайдыг огцруулсан тогтоолд хориг тавиулах. Тэр хэрэгжиж болох ч түүхэнд: Хоригоор хамгаалагдсан Засгийн газар нэртэй үлдэж, дахиад л хуулийн хашаа давж харайсан жишээ болж бичигдэнэ.

Ерөнхийд нь дүгнэх нь ээ: Г.Занданшатар сүхээр цохиод ч унахгүй, сөрөг хүчнээ хувааж барьсан Ерөнхий сайд байна гэж тооцож хүч түрж яваад л хэмжээ дамжаагаа алдаад уначихсан.

Энэ бүгдийн дүнд МАН-аа хуваагдалтай, цаашаа ч үгүй наашаа ч үгүй гацсан байдалтай болгосон. Энэнээс болоод МАН-ынхаа намын залуу гишүүдэд цөм цохиуллаа. П.Сайнзориг, Ц.Сандаг-Очир, УИХ-ын эмэгтэй залуу гишүүд нь улс төрийн мэдрэмж авч лидерийн шатаар өгсөөд эхэллээ. Бас ч гэж: 126-тай болсон нь төлөөлөх эрх нэмэгдэж, хэн нэгэн хүчээр шийдэл гаргах боломжгүй гэдэг харагдлаа. Харин эсрэгээрээ АН-д хүч, боломж, улс төрийн ирээдүй олголоо. АН ухаантайхан тогловол 27 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль, 28 оны УИХ-ын сонгуульд ялалтын тугаа өргөх боломж нэгэнтээ бий болсон. Гэлээ гэхдээ энэ хоёр сонгууль болох юм бол шүү…

Учир жанцан нь: Г.Занданшатар Ерөнхий сайдаар үлдэхээр яваад эцэстээ шал өөр юм руу орох шинжийг олов. Тэрийг засаад эхэлсэн байна. Ард нийтийн хамгийн их харж оролцдог сошиалд: Хэрэв Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх энэ УИХ-ыг тараах шийдвэр гаргавал та дэмжих үү гэдэг санал асуулгыг хүртэл явуулж байна. Ийм боломжид хүрэх хууль байгаа юу гэвэл байгаа. Үндсэн хуулийн 22 дугаар зүйлийн 3-т: Ерөнхийлөгч Үндсэн хуулийн 39 дүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасны дагуу Ерөнхий сайдыг томилох саналыг УИХ-д анх оруулснаас хойш 45 хоногийн дотор, эсхүл Үндсэн хуулийн 43 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Ерөнхий сайдыг огцруулснаас, түүнчлэн 44 дүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасны дагуу Ерөнхий сайдыг огцорсонд тооцсоноос хойш 30 хоногийн дотор УИХ Ерөнхий сайдыг томилоогүй бол Ерөнхийлөгч УИХ-ыг тараах шийдвэр гаргана гэж байгаа. Огцорсон сайд нар Үндсэн хуулийн Цэцэд хандсаны ард УИХ-ыг Ерөнхийлөгчөөр тараалгах энэ төлөвлөгөө нуугдаж байх шиг байна.

Зохион байгуулалттай нь илт тодорхой, Ерөнхийлөгчийг хатгасан энэ уриалга, асуулга нь Монгол Улсыг юунд хүргэх вэ. Нэг их засаглал, тогтолцоо яриад яахав гэж эхэнд хэлсэн. Хэрэвзээ энэ зургаар нь явах юм бол 27 онд Ерөнхийлөгчийн сонгууль болохгүй. Харин 27 оноос өмнө УИХ-ын сонгууль болж магадгүй. Харин тусгал нь маш хэцүү дээ. Ярихаас тойроод байгаа засаглал, тогтолцооны асуудал яригдана. Энийг хүн болгон мэдэж байгаа. Маш эмгэнэлтэй үр дүнд хүрнэ. Юун ардчилал, юун парламентын засаглал…

"Өдрийн сонин"

2025.10.20. Даваа гараг.

Ө.Билэг